واقعاً بدون احتياج به تعيين وقت ، بلكه تعيين ، تابعِ تعيّنِ واقعىِ زمان است به نحو مذكور ؛ بلى تعيين مقدار استحقاق بر افراد عاقله در هر سال ، گذشت احتياج به تعيين حاكم يا عدول بنا بر احتياط متقدم .
بعد از حلول حول بر متمكن از اداء آن چه بر او لازم است ، فعليت استحقاق مطالبه معلوم است .
فوت عاقله
و اگر قبل اداء و بعد از حول ، وفات كرد ، ساقط نمىشود حق مجنى عليه و در تركهء مديون ثابت مىشود ؛ و در سقوط آن به موت اين مديون در اثناى حول ، تأمل است ، و بر تقدير سقوط ، حصه او ثابت بر بقيه مىشود با توزيع بر آنها ، و محتمل است توزيع قسط يك سال بر زمانى كه موت در بعض آن واقع شده و ثابت بودن مقابل گذشته در متروكات او ، و احوط صلح با ورثه ميّت از عاقله در اثناى حول است .
غيبت عاقله
و اگر بعض افراد عاقله غائب باشد مكاتبه با حاكم بلدى كه در آن است مىشود و استيفاء حصهء او مىنمايد .
ضمان جانى در فرض نبودن عاقله يا عجز او
و اگر عاقله نبود يا عاجز بود آيا ضامن ، جانى است و با فقر او امام از بيت المال اداء مىنمايد ؟ خلاف است ، اظهر ضمان جانى است ؛ و اگر متمكن نشد و بيت المال براى امام يا نائب او معدّ براى مصالح عامه مسلمين بود از آن توسط نائب ، تأديه مىشود ؛ و جواز صرف از مثل انفال و اخماس بر تقدير وصول و امكان صرف براى نائب غيبت ، خالى از وجه نيست ، و رعايت احتياط مناسب اولى است .
استيفاى ديهء عمد و شبه آن از مال جانى
ديه عمد و شبه آن ، از مال جانى [ استيفاء مىشود ] . و بر تقدير موت يا قتل او بعد از فرار و عدم مالى از او قابل استيفاء ، محتمل است از ورّاث ديهء او با رعايت اقربيت ، استيفاء شود و اگر نباشد وارث ديهء او ، از بيت المال امام اخذ مىشود ؛ و محتمل است