فصل نهم تعيين عاقله
ديه در قتل عمد
ديه كه با صلح و تراضى يا انتفاء بعض شروط قصاص ثابت مىشود ، در ذمّهء جانى است ، و اگر وفات كرد ، از تركهء او اخراج مىشود و حكم سائر ديون او را دارد . و اگر قاتل متعمد فرار كرد و مأيوس از وصول به او شدند ، محتمل است استحقاق ديه از مال او ؛ و اگر مالى نباشد يا متعذر باشد استيفاء ديه از آن ، محتمل است استحقاق ديه از بيت المال ، بعد از عاقله و عدم تمكن استيفايش از آنها يا ورثه او به ترتيب ارث ، يا مطلقاً .
ديه در شبه عمد و خطاء محض
و در شبه عمد ، ديه از مال جانى است و معامله سائر حقوق ماليّه با آن مىشود ؛ و در خطأ محض بر عاقله است چنانچه گذشت .
عاقله
و « عاقلهء » جانى عبارت است از : عصبهء او ، و معتق ، و ضامن جريرة ، و امام ، به ترتيب مذكور چنانچه مشهور است .
عصبه
و « عصبه » چنانچه منسوب به مشهور است عبارت از : متقرب به اب از ذكور ، مثل اخوه و اولاد ايشان و اعمام و اولاد ايشان اگر چه فى الحال وارث نباشند .
دخول آباء و ابناء در عقل
و اظهر دخول آباء اگر چه بالا بروند و ابناء اگر چه پايين بروند ، در عقل است .