است كمترين اشكالى را براى اشخاص - حتى آنها كه قدرت فهم كمى دارند - ، باقى نمىگذارد . كلمهء حقيقت بهمعنى نفى باطل و دور كردن توهّم و خيالى است كه گاه در ذهن انسان مردد و شككننده ، در مورد برزخ و آخرت يا عوالم نشر و بعث و حشر و حساب ، بهوجود مىآيد .
از جملهء اين روايات روايت « بزار » است كه « ابن حبان » از طريق « اسماعيل بن عبدالرحمان اسدى » از پدرش ابوهريره نقل نموده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند :
« انّ الميت ليسمع خفق نعالهم إذاً ولّوا مدبرين » . « 1 »
« ابن حبان » نيز از طريق « محمد بن عمرو » ، از ابوسلمه ، از ابوهريره در حديثى طولانى مانند اين روايت را از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل نموده است . بخارى نيز در صحيحش در باب « الميت يسمع خفق النعال » از انس به نقل از پيامبر صلى الله عليه و آله چنين آورده است :
« العبد إذا وضع في قبره وتولي وذهب أصحابه حتى إنّه ليسمع قرع نعالهم أتاه ملكان فاقعداه » . « 2 »
اما در مورد شناخت مرده نسبت به زندههايى كه به نزد او رفته و بر او سلام مىكنند در روايتى از « ابن عباس » چنين آمده كه حضرت رسول صلى الله عليه و آله فرمود :
« ما من أحد يمرّ بقبر
هامش
( 1 ) مرده صداى كفش افرادى را كه از سر قبر برمىگردند مىشنود .
( 2 ) هنگامى كه بنده را در قبر مىگذارند و دوستان و يارانش پشت مىكنند او صداى پاى آنها را كه مىروند ، مىشنود در اين هنگام دو فرشته نزد او آمده او را به جاى خويش مىنشانند .