ثلث در حال موت و عدم زيادتى از آن است ، نه در حال انشاى منجّز يا وصيت . و معروفْ عدم فرق بين عتق و سائر منجزات است در آن چه ذكر شد بنا بر خروج منجز از ثلث .
و اگر برء از مرض ، حاصل بشود ، منجزْ لازم و خارج از اصل است ، و وصيت خارج از ثلث است و لازم نيست مطلقاً .
بيع مريض و عدم اجارهء محابات يا اجازهء آن توسط ورثه
2 - اگر مريض بيع نمود كُرّى از طعام جيّد را كه قيمت آن شش دينار است ، به كرّى از طعام ردىء كه قيمت آن سه دينار است ، و ورثه اجازه نكردند محابات ازيد از ثلث را ، و غير آن طعام را نداشت ، و قائل به خروج منجز از ثلث بشويم ، پس محابات در مثال ، در نصف تركه است ؛ پس اگر سدس تركه را كه زيادتى بر ثلث است رد به ورثه بنماييم ، ربا لازم مىآيد و مغايرت با معاملهء مقصوده طرفين لازم مىآيد ؛ بلكه تصحيح معامله بدون مغايرت و بدون لزوم ربا ، به اين مىشود كه ثلث كُرّ ورثه ، به ايشان رد شود و ثلث كُرّ مشترى به او رد شود و معامله در دو ثلث عوضين ، ابقا شود .
پس مجتمع مىشود نزد ورثه ، ثلث طعام از مشترى كه قيمت آن دو دينار ، و دو ثلث طعام خودش كه قيمت آنها دو دينار است ، و مجتمع مىشود نزد ورثه يك ثلث طعام از ورثه كه قيمت آن يك دينار است و دو ثلث طعام خودشان كه قيمت آن چهار دينار است . و پنج دينار كه مجتمع نزد مشترى دو دينار آن كه ثلث تركه است به محابات در اين معاوضه به او مىرسد و دو دينار به اصل معاوضه و يك دينار قيمت يك ثلث كُرّ سابق خود او است ، و چهار دينار ورثه دو دينار آن قيمت يك ثلث كُرّ مردود به ايشان است و دو دينار قيمت دو طعام ردىء ايشان ؛ پس معامله اصليه در دو ثلث ابقا مىشود بدون مغايرت و ربا .
و اگر در مثال فرض شود كه قيمت كُرّ مريض ، نُه دينار است ، محابات در دو ثلث تركه است ، ترادّ در نصف مىشود و معامله در نصف ابقا مىشود ؛ پس جمع مىشود نزد ورثه ، نصف طعام جيّد كه قيمت آن چهار دينار و نصف است ، و نصف طعام ردىء كه قيمت آن