سوى « مدينه منوره » و يا به سوى ديار خود - در صورتى كه قبل از حج از مدينه زيارت به عمل آورده باشد - رهسپار مىگردد .
بدين ترتيب افراد همراه كاروان خود ابتدا به سوى « جده » عزيمت مىكنند و از آنجا به هر جايى كه مايل باشند حركت مىنمايند .
در هر صورت ، در اين ايام مكه در جنب و جوش خاصى به سر مىبرد ، به طورى كه كاروانهاى شتران و ساربانان بدون استراحت در حركتاند و شتران مجهز به حمل مسافرين و اثاثيه مىباشند و شبانه روز در ميان راههاى مكه در رفت و آمد هستند .
كجاوههايى روى شتران قرار داده شده است كه به وسيلهء بالش و روپوشهاى متنوعى ، وسايل رفاه و راحتى مسافران را در راهها به وجود مىآورد ؛ زيرا تنها در اين موسم است كه زندگى اين اعراب به وسيلهء شتران خود كه تنها سرمايه زندگى آنان به شمار مىآيند رونق مىيابد و شتر در زندگى اعراب اين سرزمين به معناى حيات و زندگى آنان مىباشد ، زيرا از شير و گوشت آن تغذيه مىكنند و از پشم و پوست آن لباس مىپوشند و از فضله و سرگين آنها به عنوان وسيلهء گرما استفاده مىكنند و نيز براى آنان در اين راهها وسيع و پهناور مركب و محملى مناسب به شمار مىآيد ؛ اين وضع را هيچ يك از حيوانات ديگر نمىتواند براى آنان اين چنين به انجام رساند . زيرا شتر ، كشتى آنان در بيابانها است و داراى قدرت زايد الوصفى در مقابل سختىهاى زندگى صحرايى مىباشد و به همين منظور خداوند اين حيوان را با كوهانى بر پشت خلق نموده است تا اين كه بتواند تحمل بار فراوانى را به مدت طولانى داشته باشد و نيز سم او را به طورى پهن به شكل دايره و نرم خلق نموده ، تا اين كه روى سنگها نلغزد و در شن فرو نرود .
شتر چندين روز را بدون آب سپرى مىكند ( و برخى ادعا مىكنند كه اين حيوان تا دو ماه بىآبى را تحمل مىكند ) ، زيرا قدرت الهى دربارهء اين حيوان ، آن چنان است كه براى او چهار معده براى هضم غذا قرار داده است ! و در پس آنها جايگاه وسيعى براى ذخيره كردن آب براى آن به وجود آورده است و هنگامى كه اين جايگاه ذخيره تهى گردد ، به وسيلهء شيرهاى كه از رودهها و ساير غدد اين حيوان كه در اطراف روده قرار دارند ، تا مقدار بيست ليتر به درون آن فرستاده مىشود . همچنين با قدرت ويژهء ديگرى كه در اين
الرحلة الحجازية ( سفرنامه حجاز ) ( فارسى ) — صفحة 336
مساهمون: انصارى
ص٣٣٦