گويند پوشيده شده است كه نخستين بار زمين حرم از سوى « عمر » با ريگ پوشانيده شد .
كعبه در ميانهء صحن مسجد ، اندكى متمايل به جنوب قرار دارد و در امتداد آن از سوى شرق ، مقام ابراهيم عليه السلام ديده مىشود و در جنوب شرقى آن گنبد زمزم وجود دارد كه بوسيلهء « ابوجعفر منصور » در سال يكصد و چهل و پنج هجرى بنا گرديده است و زمين آن را به وسيلهء مرمر فرش نموده است و مأمون اين كار را به پايان برده است . اما پنجره اى كه بر دهانهء چاه قرار دارد به فرمان « سلطان احمد عثمانى » ساخته شد و روى آن قرار داده شده است . در شرق چاه زمزم به سوى شمال « باب شيبه » قرار دارد كه به صورت نيم دايره اى بلند قامت به دو ستون پوشيده از مرمر در ميانه حرم و در حدود مطاف ديده مىشود . اين در جايگاهى است كه در دوران رسول خدا صلى الله عليه و آله دَرِ مسجد آنجا قرار داشته است . در شمال مقام ابراهيم عليه السلام منبرى قرار دارد كه از مرمرِ بسيار زيبايى ساخته شده است و از سوى « سلطان سليمان قانونى » به حرم اهدا گرديده است .
بر روى در آن با خطّ طلايى زيبايى اين نوشته به چشم مىخورد :
إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
« 1 »
.
نخستين بار به وسيلهء « معاوية بن ابو سفيان » به هنگام ورودش به مكّه براى حج ، منبرى در مسجدالحرام قرار داده شد كه پيش از آن خلفا در حالى كه بر زمين مسجد در كنار ديوار كعبه يا در حجر مىايستادند خطبه را ايراد مىكردند .
سپس در سال يكصد و هفتاد هجرى منبرى كه از چوب بسيار زيبايى در مصر ساخته شده بود كه به مناسبت حج گزاردن « هارون الرشيد » به مسجد اهدا گرديد و در همان سال وى بر روى آن براى مردم خطبهاى ايراد كرد . هنگام خلافت « واثق » ، سه منبر به فرمان او ساخته شد و به مكه ارسال گرديد اوّلى را در حرم و دومى را در عرفات ، و سومى را در مِنى قرار دادند كه هنگام حج گزاردن بر روى تمامى آنها خطبه ايراد مىنمودند . سخنرانان هنگامى كه قصد ايراد خطبه در حرم داشتند ، منبر را متصل به ديوار كعبه در فاصلهء ميان « ركن اسود » و « ركن يمانى » قرار مىدادند و پيش از خطبه ، سخنران ابتدا حجرالاسود را استلام كرده و دعا مىكرد و سپس بر منبر بالارفت . پس از پايان
هامش
( 1 ) . نمل ، 30