مجراى وسيعى را براى آن بوجود آوردند و مجراى ديگرى را از « وادى نعمان » كه از كوههاى « كرا » سرچشمه گرفته و از عرفات در شرق به سوى جنوب در حدود دوازده كيلومتر فاصله داشت ، بدان افزودند كه در اين ميان هفت قنات ديگر را كه آب سيلهابدان سرازير مىگرديد به عنوان مجراى كمكى به مجراى اصلى ضميمه نمودند و هنگاميكه اين مجراى آب به جنوب « منى » رسيد ، مخزن آب بزرگى را كه در دل سنگ حفر كرده بودند و آب به داخل آن سرازير مىگرديد ، « چاه زبيده » مىگفتند ؛ سپس از اين جايگاه ، قناتى به سوى مكّه جارى نمودند كه از اين مجرا دو شاخه جدا گرديد : يكى به سوى « عرفات » و ديگرى به سوى « مسجد نمره » كه در موسم حج به وسيلهء آن دو آب به حاجيان مىرسيد .
در پايان قرن هفتم هجرى مجراى اين چشمه فرو ريخت و قنات آن منهدم گرديد كه در نتيجه آب آن قطع گرديد و مردم به دنبال آن د رسختى و تنگناى شديدى قرار گرفتند . ( فاكهى ) در تاريخ مكّه ذكر كرده است كه « امير چوپان » نايب السلطنهء عراق به نيابت از « سلطان ابوسعيد بن خربنده » ( خدابنده ) پادشاه تاتار ، قصد نمود كه در « امالقرى » كارى مفيد انجام دهد . بنابراين از وى درخواست شد كه چشمهء زبيده را مرمت نمايد ؛ او شخصى از خوّاص خود را بنام « بازان » براى تعمير آن چشمه بدين سوى فرستاد . بازان تعميرات چشمه را در سال 726 هجرى به پايان برد و از اين پس آبِ چشمه به سوى سقاخانهاى كه در مسعى بوسيلهء او بنا گرديده و نام خود را بر آن قرار داده بود ، جريان يافت . به نظر مىرسد كه اين نام پس از آن بر ساير سقاخانه هاى مكّه نيز اطلاق مىگرديد ، به طوريكه بر هر يك از آنها نام « بازان » قرار داده شده بود كه تا كنون نيز بدين نام باقى مانده است . اين چشمه همچنان بعنوان مركزى حياتى براى ساكنين شهر حرام و حجاج بيت اللَّه الحرام به شمار مىآيد تا اينكه كم كم رسيدگى به آن چشمه كمتر شد و در نتيجه ساختمان آن منهدم شد و جريان آب در فاصلهء بين سالهاى 930 و 970 هجرى مجدداً قطع گرديد . مردم دچار سختى شدند و كم آبى بدانجا رسيد كه برخى در معرض هلاكت قرار گرفتند بهاى هر مشك كه در حدود سه ليتر گنجايش داشت در اين ايّام - در عرفات - به يك ليره طلا رسيد . علّت عدم رسيدگى به اين چشمه آن بود كه پادشاهان
الرحلة الحجازية ( سفرنامه حجاز ) ( فارسى ) — صفحة 167
مساهمون: انصارى
ص١٦٧