1196 هجرى در سمت جنوبى مكّه بنا گرديده است و ديگرى « قلعه هندى » كه به وسيله « شريف غالب » و در سال 1221 در سمت شمالى مكّه ساخته شد .
اين شهر داراى دو حمام است همانند : حمامهاى رومى در مصر كه نخستين حمام آن در محل عمره مىباشد و از سوى « محمد پاشا » وزير سلطان سليمان ( عثمانى ) در سال 980 هجرى بنا گرديده است ؛ ديگرى در « قشاشيه » است كه به آن « حمام النّبي » مىگويند .
همچنين در آنجا چاپخانهاى حكومتىبنام چاپخانهءولايتى وجودداردكه روزنامهاى به زبان تركى و عربى به نام « حجاز » منتشر مىنمايد ؛ اين روزنامه نيمه رسمى به شمار مىآيد و آنچه كه مربوط به اخبار حكومتى و آگهى هاى آن باشد در آن به چاپ مىرسد .
اين شهر داراى كتابخانهء قابل ذكرى نبوده و در اين ميان فقط مىتوان از كتابخانهء بسيار كوچكى كه در « باب ام هانى » بنام كتابخانهء « شروانى زاده محمد رشدى پاشا » والى سابق حجاز است نام برد .
و نيز كتابخانه ديگرى كه وجود دارد در « باب الدريبه » ، نزديكى باب السلام است و معروف به « كتابخانه سليمانيه » است . كتابخانهء اخير بوسيلهء سلطان عبدالمجيد ( عثمانى ) ساخته شده است و كتابهاى آن از كتابهاى متفرقه حرم و مقدارى از آستانه ( استانبول ) براى آن ارسال شده است . هر يك از كتابخانه هاى ياد شده داراى فهرستى دست نويس بوده و شخصى در آن انجام وظيفه مىنمايد . كتابهاى اين كتابخانه ها بيشتر در زمينه هاى نحوى ، فقهى ، ادبى ، تاريخى بوده كه غالب آنها به زبان عربى و پاره اى به زبان فارسى و اردو ( هندى ) و تركى و جاوى ( زبان ملايو ) مىباشد .
در مكّه كتابهاى مهمّ فراوانى وجود داشت كه بيشتر در گنجه هاى داخل ديوار اطراف حرم جا گرفته بود و برخى از آنها به سرقت رفته و همچنين سيلها نيز بر نابودى آنها تأثير داشته به ويژه سيلِ سال 417 هجرى كه تا نزديكى اين گنجه ها بالا آمد و موجب نابودى تعداد زيادى از آنها گرديد و در نتيجه بزرگترين زيان متوجّه جامعه علمى و دانشمندان شد ، زيرا با از دست دادن اين كتابهاى مهمّ هيچ گاه زمان و افراد نمى توانند جايگزينى براى آن قرار دهند .
مكّه داراى دو مدرسه است ، نخست مدرسه « صوليّه » كه بوسيلهء مرحوم شيخ
الرحلة الحجازية ( سفرنامه حجاز ) ( فارسى ) — صفحة 157
مساهمون: انصارى
ص١٥٧