همه مسافت ويرانى يا فضاى خالى نتوان يافت ، و مردمان تابستان و زمستان در اين قصبه مقيم باشند . و درون آن ديوار ديوار ديگرى دارند ، نيم فرسنگ در نيم فرسنگ ، شهر درون اين ديوار بود . و بيرون از شهر بخارا قهندزى است متصل به شهر ، چند شهرى كوچك كه در قلعهء آن آل سامان كه واليان خراسان بودند مقام داشتند . و قهندز را ربضى عريض و طويل بوده است ، و مسجد آدينه بر در قهندز است ( و زندان در قهندز ) و بازارها در ربض قهندز است .
و در خراسان و ما وراء النهر هيچ شهر انبوه تر و پر جمعيتتر از بخارا نيست ، و رود سغد در ميان شهر و ربض مىرود . و اين جا آخر نهر سغد باشد . و از آنجا به آسياها و مزارع و قرا رسد ، و تا حد بيكند برود و زيادتى در آبگيرى برابر بيكند و فربر به جائى كه آن را سام خواش ( سام خاش ) گويند ، ريزد . » بخارا را شهرهاى چندى در درون و بيرون ديوار بوده است بدين قرار :
شهرهاى درون ديوار : طواويس و نمجكت ( بمجكث ) و زندنه و مغكان و خجاده كه تمام در داخل سور است و شهرهاى برون سور و ديوار بخارا : بيكند و فربرو كرمينيه و خديمنكن و خرغانكث و مذيامجكث باشد .
طواويس شهرى است با بارو و حصار و در آن بازار و مجمع بزرگى است كه مردمان از اطراف و اقطار خراسان و ما وراء النهر در وقت معلومى از سال بدان جا روى آرند و خريد و فروش كنند ، و در آنجا جامه هاى پنبهاى بافند كه به عراق و ساير شهرها حمل مىگردد و بسيار فراوان است .
تاريخ بخارا ( فارسي ) — صفحة 169
مساهمون: محمد بن جعفر النرشخي
ص١٦٩