رود جيحوناند . ( ص 496 ) فراى در يادداشت شماره 49 كه از رود زرفشان بحث كرده گفته است :
رودخانه سغد در كتب اسلامى نام واحدى نداشته است و اسم ناميك Namik پس از يك قرن از تسلط مسلمانان بر آن ديار فراموش شده است . و نام زرافشان هم كه اسم كنونى آنست تا قرن هيجدهم ميلادى در جائى يافت نشده است .
و مؤلفين عرب آن را رود سغد مىناميدهاند . و امروزه نام آن چوپان آتا Chupan - ata مىباشد . و اين نام از اسم كوهى به همين نام كه در نزديكى سمرقند است گرفته شده . و همين رود است كه در متن سمريه به نام رودخانهء كوهك خوانده شده است .
ابو طاهر سمرقندى در چند موضع از كتاب سمريه ، از درياى كوهك ياد كرده ، ( سغديان رودخانه را دريا گويند . ) در يك جا گويد كه : درياى زرافشان كه آن را درياى كوهك خوانند از جانب شرقى به طرف غربى از ميان عرصهء ولايت مىگذرد . ( ص 25 ) و در موضع ديگر گفته : از ميان كوه جنوبى و كوه شرقى درياى زرافشان برون مىآيد ، در ميان كوه شرقى در بالاى آن كول است ، آن را كول اسكندر مىگويند ، منبع يك شاخ زرافشان بوده است ، و دورى آن كول يك فرسخ است .
در محل ديگر دربارهء كوهك گويد : اما كوهك آن كوه است كه در ميانهء سمرقند و درياى زرافشان در شمال شهر افتاده است .
و باز در مورد زرافشان مىگويد : نهر زرافشان كه آن را درياى كوهك گويند ، ابتداى آن از كوههاى شرقى و بعضى از چشمهء اسكندر برون مىآيد ، و آن چشمه را كول اسكندر مىگويند . و بعضى از آب آن از كوههاى سجاه ( ؟ ) برون مىآيد ، و به ضم يافتن آبها و چشمه ها دريا مىشود ، و به زمينهاى بخارا و قراكول رسيده تمام مىشود ، طول درياى كوهك يكصد و بيست فرسخ
تاريخ بخارا ( فارسي ) — صفحة 151
مساهمون: محمد بن جعفر النرشخي
ص١٥١