سرچشمه گرفته ، و از جانب سغد به طرف بخارا روان مىشده ، و در سغد به نام رود بخارا ، و در بخارا به نام رود سغد خوانده مىشده است .
استخرى و ابن حوقل اين رود را چنين توصيف كردهاند :
آبهاى شهر ( سمرقند ) همه از رود سغد است . و سر اين رود از كوههاى بتم است كه بالاى چغانيان باشد . و اين آب را آبگيرى است كه آن را ( جن ) يا ( مجن ) خوانند .
فراى نام آبگير را به نقل از استخرى ( 319 ) ( ماجى ) يا ( ماگا ) نوشته است كه در استخرى به اين صورت يافت نشد ، و افزوده است كه ماركوارت در ايران شهر ( 150 ) صحيح ماصف را ماسپ Masp مىداند . و بحث مفصلى راجع به اين اسم مىكند . . ( فراى 15 ) در مسالك و ممالك ابن خرداذبه ( 181 ) در جملهء عجايب ذكر شده است كه « كس نام شهرى است كه با سمرقند دو روز راهست ، و در بين راه عقبهء مرتفعى است ، و آن طرف شهر كس كوههاى پوشيده از برف است كه برف آن از ساليان دراز مانده ، و برف هر سال از سال ديگر ممتاز است . اگر مرد تيز بينى بدان برفها بنگرد ، و برفهاى سالهاى پيشين را كه با خط سرخ تيره از هم جداست بخواهد بشمارد هر آينه عاجز گردد .
و ميان برفها ، كرمهاى سفيد بزرگى به مانند پيل وجود دارد ، و از برفهاى ذوب شده آب جارى گردد . و در آن چشمهء بزرگى است كه هشتادان در خوانده شود ، و آب بسيار از آن روان باشد كه در سمرقند آن را نهر جيرت نامند ، و اين نهر بخارا است . » لسترنج در كتاب سرزمينهاى خلافت شرقى گويد : كه سرچشمهء رود سغد يعنى زر افشان امروز ، در كوهستان بتم است ، اين كوهستان ميان رودهاى سغد با رودهاى چغانيان و وخشاب واقع است . . . كه از شاخه هاى سمت راست
تاريخ بخارا ( فارسي ) — صفحة 150
مساهمون: محمد بن جعفر النرشخي
ص١٥٠