نسبت به كودكى كرده باشد يا نسبت به شخص بالغى . همچنين از شخص مجنون نمىتوان قصاص كرد ، خواه جنون او « دائم » يا « ادوارى » ( گاهگاهى ) باشد . هنگامى كه در حال جنون خود مرتكب جنايتى شود اعم از اينكه طرف مقابل عاقل باشد يا ديوانهاى مانند او ، در هيچ صورت قصاص ندارد ؛ زيرا عمد او به حكم خطاست و تنها ديه دارد و ديه او را هم بايد « عاقله » « 1 » بپردازد . اينها شرايط قصاص از نظر شخص « جانى » بود .
اما « مجنىّ عليه » يعنى كسى كه جنايتى بر او واقع شده او هم بايد بالغ و عاقل باشد ؛ بنابراين اگر جنايت بر كودك واقع شود ديه دارد نه قصاص ( اگر چه بعضى از بزرگان معتقدند اينجا هم قصاص دارد ) همچنين در مورد شخص ديوانه .
يكى ديگر از شرايط قصاص اين است كه جانى مجبور در انجام جنايت نباشد ولى اين شرط تنها مربوط به غير قتل مىباشد ، اما در مورد قتل نفس ، اجبار ، اثرى ندارد ؛ يعنى كسى نمىتواند به عذر اينكه مجبور است يا جان خودش در خطر مىباشد يا ضرر ديگرى به او مىرسد دست به كشتن بى گناهى بزند ؛ زيرا در خون تقيّه نيست . بنابراين اگر چنين كسى مرتكب قتل شود از او قصاص مىكنند و به قتل مىرسانند ، و كسى كه او را مجبور ساخته محكوم به حبس ابد خواهد بود .
ديگر از شرايط اين است كه « مجنىّ عليه » بى گناه و خونش محترم باشد ، بنابراين ، اگر او ، واجب القتل باشد قصاص در مورد قاتل معنايى ندارد .
اگر جانى پدر يا جد مقتول و مجنىّ عليه باشد ( اعم از اينكه جد پايين باشد يا بالا ) تنها ديه تعلق مىگيرد و اين ديه را بايد به ساير ورثه داد و خود اينها از آن سهمى نمىبرند . و نيز مسلمان را فقط به خاطر جنايت بر مسلمان قصاص مىكنند ، همچنين مرد آزاد در برابر مرد آزاد و يا زن آزاد ؛ ولى اگر مرد آزادى را به
هامش
( 1 ) . منظور از « عاقله » نزديكان پدر ( جانى ) مانند برادران و عموها و عموزادهها مىباشد