اين واقعه نقل شده ، مىتوانند دلائل ديگرى بر آن مدعا باشند .
( 1 ) هيچ حقيقتى را در عالم نمىتوان نشان داد كه براى اثبات آن اينچنين دلائل متقنى وجود داشته باشد و در عين حال مورد ترديد و ابهام قرار گيرد .
عادت بر اين جارى است كه براى شناخت و فهم هر واقعهئى به گفتههاى مورخان قديم كه معاصر آن واقعه بوده و يا با آن ، فاصلهئى كوتاه يا دراز داشتهاند رجوع شود . جمود بر اين روش در نسلها و دورههاى بعد ، موجب پديد آمدن آراء و عقايد و دستهبندىهاى گوناگون در ميان يك مجتمع و در يك افق و ميان پيروان يك آئين شده است . . . و اين فقط بدين علت است كه مراجع تاريخ ، خود تحت تأثير آراء و عقايد و دستهبنديها و تمايلاتى خاص مىزيستهاند كه اجتناب از آنها در آنچنان شرائطى امكانپذير نبوده است . و براستى در آن شرائط دشوار بوده است كه نويسندهئى بتواند از تأثيرات عاطفى كه هم در وضع اخلاقى و هم در فعاليتهاى اجتماعى او مؤثر بوده ، خود را بر كنار بدارد .
اضطراب و آشفتگى تأسفآور بسيارى از موضوعات تاريخ اسلام از همين نقطه سرچشمه ميگيرد .
به حق بايد معتقد شد كه افسانهى بيعت - كه طعن و ايراد كسان را نسبت به موضوع صلح برانگيخته - آفريدهى همين عواملى است كه مورخان كتابهاى خود را تحت تأثير آن فراهم آوردهاند . تبليغات مغرضانهئى كه براى واقعى جلوه دادن اين افسانه انجام مىشده ، ايشان را تحت تأثير حسابگريهاى مادى يا بىاطلاعى از واقعيت ، بر آن ميداشته كه از آن تبليغات پيروى كنند . كلمهى « تسليم امر » كه در متن قرارداد
صلح امام حسن ( ع ) ( فارسي ) — صفحة 373
مساهمون: السيد الخامنئي
ص٣٧٣