دسترسى بدانها بود بررسى كرديم و در تمامى آنها جز بر مواد پراكندهئى كه راويان خود اعتراف كردهاند كه فقط بخشى از مجموع مواد قرار داد است ، دست نيافتيم . تنها در يك مأخذ ، صورت قرار دادى وجود دارد كه نسبتا منظم و داراى آغاز و انجام است و راوى پنداشته كه « صورت كامل قرار داد صلح » همين است . ولى بسيارى از مواد آن با روايات ديگر كه از لحاظ سند و عدد بر آن برترى دارد ، مغاير و متناقض است .
( 1 ) و ما اگر قرار باشد به يك روايت اكتفا كنيم بايد براى اطلاع از محتويات قرارداد - بشيوه راويان قديم - از روايت « ورقهى سفيد » تجاوز ننمائيم و مانند آنان روايت را ناتمام گذارده و بدان اجمال قناعت ورزيم .
چه ، امضاء كردن قرار داد صلح بر مبناى اين اصل كه : « هر شرطى خواهى بنويس » بدان معناست كه امام حسن ، ورقهى « سفيد امضا » ى معاويه را از شرائط مورد نظر خود پر كرده و موادى را كه بمصلحت خود او و تأمين كنندهى نظر او در مورد شخص خود يا خاندان يا شيعيان و يا هدفش بوده ، در آن گنجانيده است .
و اينك كه ما از يكايك آن مواد با اطلاع نيستيم ، ميتوانيم مطمئن باشيم كه در ميان منقولاتى كه از محتواى صلحنامه در دست است ، هر چه به صلاح و صرفهء امام حسن نزديكتر و با فكر و هدف او منطبقتر است ، به واقعيت نزديكتر است و در مقام جرح و تعديل روايات ، چنين روايتى را بر آنچه متضمن شرطى است كه با مصالح معاويه بيشتر تطبيق مىكند ، ترجيح دهيم . و اين بىشك نتيجهى قطعى و مسلمى است كه از آزادى امام حسن در تنظيم صلحنامه ، ميتوان استفاده كرد .
صلح امام حسن ( ع ) ( فارسي ) — صفحة 354
مساهمون: السيد الخامنئي
ص٣٥٤