( 1 ) مؤلف : از اين جهاد ، جهاد ديگرى نيز پديد آمد با مردم ديگرى كه همان امويان بودند ( و به زودى بدان اشاره خواهيم كرد ) .
اينها پنج جبههى مبارزه بودند كه حسن عليه السلام عمر شريفش را در آنها گذرانيد و با نيروئى لا يزال و طاقتى عجيب ، مشقتها و ناراحتىهاى آنها را تحمل كرد .
هيچ جبههئى نماند كه حسن در آن بجنگ برنخيزد .
او كه از قدرت و حكومت گذشته بود ، در اين راه مبارزه مىكرد كه اسلام را باقى بدارد و زندگى مسلمانان را قرين رفاه و آسودگى سازد و مؤمنان را از قتل برهاند . در حقيقت او در حكم كسى بود كه در راه خدا از حق زندگى صرفنظر مىكند و در بهاى نعيم آن جهان ، جان خود را تقديم ميدارد .
( 2 )
صبر امام حسن
صبر او ، عكس العمل جهاد او و حصارى بود كه در همهى ميدانها و جبههها بدان پناه ميبرد .
او از زمانه و مردم زمانه بقدرى محروميت و خيانت و غدارى و توطئه و ترور و پيمانشكنى و تهمت و دشنام دشمنان و روگردانى و عتاب دوستان . .
تحمل كرد كه در ميان زعماى تاريخ - تا آنجا كه ما به ياد داريم - از كسى جز او همانند آن را سراغ نداريم .
او همهى اين ناملايمات را با صبرى كه كوهها با آن برابرى نمىتوانند كرد ، متحمل شد و شرائط نامساعدى را كه از همه سو احاطهاش كرده بود با حكمت سرشار و پختگى و كار آزمودگى تمام ، طى كرد ؛ هرگز تسليم غضب