اختلاف و تحريف است - خود شاهد بارزى بر وضع نابسامان و آشفتهى « ماجراى امام حسن » در تاريخ باشد . و اين حقيقتى است كه چه از لحاظ اهميت و چه از لحاظ نتايج و آثار ، در خور دقت و تأمل و يادآورى و تأسف است .
چنان كه ديديم اين هشت فقره متن تاريخى بود كه هيچيك از آنها به تاب بررسى و تحقيق داشت و نه همچون « سندى تاريخى » قابل اطمينان و استناد بود .
( 1 ) آنچه بطور مقطوع و حتمى در اختيار ماست ، عدد « لشكر مقدمه » است يعنى 12 هزار و عدد داوطلبان بعدى كوفه يعنى 4 هزار و سپس گروههاى متفرقى كه در ظرف اقامت سه روزهى امام حسن در « دير عبد الرحمن » به وى پيوستهاند .
و اين مجموعا در حدود بيست هزار سرباز كه تمامى سپاه امام حسن را در هنگام پيشروى بسوى دو اردوگاه « مسكن » و « مدائن » تشكيل ميدادهاند .
اما جنگجويان و سربازان مدائن . . همين اندازه ميدانيم كه اينها در گذشته هرگز از ميدانهاى جنگ على عليه السلام روگردان نبودهاند و بسى بعيد به نظر مىرسد كه فرزند على در پيش روى آنان اردو بزند و آنگاه از آنان هر كس توانائى حمل سلاح دارد ، به او ملحق نگردد .
بدين قرار ، گمان قوى بر آنست كه عدد سپاهيان امام حسن در اين دو اردوگاه مجموعا 20 هزار يا اندكى بيشتر بوده است .
و اين همان « سپاه عظيم » است كه ابن ابى الحديد از آن نام ميبرد و همان عددى است كه با گفتار خود امام حسن - كه قبلا گذشت - قابل تطبيق است . و در ميان همهى گفتههاى تاريخى كدام سخن از سخن خود آن حضرت بهتر و بعنوان « دليل » شايستهتر است ؟
از آن پس نيز ديگر از اينكه چه اندازه و از كجا قواى امدادى براى امام حسن رسيده ، اطلاعى در دست نيست .
صلح امام حسن ( ع ) ( فارسي ) — صفحة 168
مساهمون: السيد الخامنئي
ص١٦٨