( 1 )
بحث و تحليل :
چنان كه ملاحظه شد ، نصوص تاريخى از ارقامى كه در مورد قواى نظامى امام حسن فرض شده ، به چندين گونه ياد كردهاند و بزرگترين عددى كه در اين مورد گفته شده به ترتيب : از 40 هزار تا 80 هزار و 100 هزار است . و حقيقت آنست كه اين هر سه رقم و حتى كمترين آنها مورد ترديد و قابل تأمل است . و اينك توضيح :
( 2 ) 1 - بالاترين رقم ( يعنى صد هزار و بيشتر يا 90 هزار ) كه در كلام زياد بن أبيه ( به روايت يعقوبى ) و در گفتار سليمان بن صرد ( بنا به روايتى كه ابن قتيبهى دينورى در آن منفرد و مخالف با چند مورخ ديگر است ) آمده ، از چندين جهت مورد ترديد است . . مهمترين جهت اينست كه اين هر دو نفر - سليمان و زياد - در طول دوران خلافت حسن بن على در كوفه نبوده و در جريان بيعت و جهاد امام حسن حضور نداشتهاند و هر يك از آنان دو سال از آن محيط و مردمش دور بودهاند . « 1 » اكنون كسى كه در كوفه نبوده و وضع آنجا را از نزديك نديده و دستهبنديهاى قوى و كاهلى و سستى مردم را با امام و صاحب بيعتشان ، نشناخته است قضاوتش چه ارزشى ميتواند داشته باشد ؟
زياد و سليمان كه گمان چنين رقمى را دربارهى قواى امام حسن داشتند ، وضع كوفهى آن روز را به گذشتهى آن قياس مىكردند و مىپنداشتند كه همهى آن سپاهى كه در سالهاى 37 و 38 هجرى - يعنى سالهائى كه هر يك
هامش
( 1 ) ابن قتيبه در « الامامة و السياسة » و سيد مرتضى در « تنزيه الانبياء » به غيبت دوسالهى سليمان بن صرد از كوفه تصريح كردهاند . و اما « زياد » از سال 39 كه عبد اللّه بن عباس استاندار بصره او را به حكومت فارس منصوب كرده بود ، در آنجا مىزيست و پيش از آن هم وى - بنا به روايت طبرى در وقايع سال 39 - در بصره زندگى مىكرد .