نظامى وجود داشت كه گمان فراهم بودن نيروى لازم براى جنگ را تقويت كند .
( 1 ) دولت اسلامى در اواسط قرن اول ، بزرگترين سپاهى را كه در آن دوره براى دولتى فراهم بود ، در اختيار داشت . نهايت ، حفظ و حراست مرزها ، مستلزم مراقبت فراوان و گماشتن بخش بزرگى از سپاه اسلامى بر نقاط دور از مركز بود و اين امر اجازه نميداد كه تعداد زيادى از واحدهاى نظامى براى جنگهاى نزديك مركز ، مورد استفاده قرار گيرند مخصوصا با توجه به دشوارى عمليات سوق الجيشى با روشهاى قديمى و وسائل ناقص آن در آن روز .
سپاهى كه فقط براى كوفه در نظر گرفته شده بود - به اختلاف دو روايت « 1 » - نود يا صد هزار ، و سپاهى كه در بصره استقرار داشت هشتاد هزار بود « 2 » . اينها سپاهيانى بودند كه در اين دو شهر از خزانهى دولت ، حقوق دريافت ميكردند . تعداد اتباع و غلامان اين عده و داوطلبان جهاد نيز در اين دو شهر نظامى ، معمولا به همين اندازهها مىرسيد .
بنا بر اين مجموعا نيروى نظامى عراق در حدود 350 هزار مىشد و اين غير از سپاهيان ايران و يمن و حجاز و ديگر اردوگاهها بود .
( 2 ) شور و شيفتگى شيعيان براى جنگ از يكسو و اصرارى كه خوارج بر جنگ با « و گمراهان » ( به تعبير خودشان ) مىورزيدند از سوى ديگر ، علاوه بر اين ، تمايل عامى كه تودهى مردم در هنگام پيشرفت رأى
هامش
( 1 ) رجوع كنيد به : تاريخ يعقوبى ( ج 2 ص 94 ) و : الامامة و السياسة ( ص 151 ) .
( 2 ) « حضارة الاسلام فى دار السلام » تأليف : جميل مدور .