و بر هر تقدير قول او ( وعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً ) اشارتست به جزء علت نسخ زيرا كه علت نسخ مذكور ضعف مسلمانانست با ظهور مشقت تام ازيشان در مقاومت يكى از ايشان با ده كس از كافران يا با كثرت مسلمانان وعدم حاجت به تحمل آن مشقت به جهت حصول قوت اسلام چنان كه مذكور شد .
و در ( ضعف ) دو لغت است فتح ضاد وضم او واينجا بهر دو قرائت واقع شده وقول او ( فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ ) تا آخر اشارتست به حكم ناسخ كه بر سبيل تخفيف واقع شده .
ووجه آن كه در هر يك از حكم سابق ولاحق دو مثال ايراد كرد تصوير عدد مسلمانان وعدد كافران كه جهاد واجب شود در آن عدد تنبيه است بر آن كه حكم مذكور تغيير نيابد خواه قليل باشند مسلمانان وكافران وخواه كثير به شرط تفاوت مذكور زيرا كه غالبيت مسلمانان بر كافران محقق است خواه قليل باشند وخواه كثير .
ظاهر آيت مذكوره دالست بر آن كه هر گاه عدد كافران زياده نباشد از دو برابر مسلمانان واجبست بر مسلمانان مقاتله ايشان اگر چه مسلمانان ضعيف باشند وكافران قوى به حيثيتى كه ظاهر حال عدم مقاومت مسلمانان باشد و بر آن كه هر گاه عدد كافران زياده باشد از دو برابر مسلمانان جهاد واجب نباشد اگر چه مسلمانان غالب باشند بر كافران .
و بعضى فقهاء بر آنند كه تفاوت در قوت و ضعف بحسب صفات نيز شرطست در وجوب جهاد وعدم وجوب آن در صورتين مذكورتين ليكن اگر عدد كافران زياده باشند از دو برابر مسلمانان وظن سلامت باشد مسلمانان را مستحب باشد جهاد و اگر ظن مغلوبيت باشد واجب باشد گريختن از جهة قول خداى تعالى : ( ولا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ
تفسير شاهي ( توضيح آيات الأحكام ) ( فارسي ) — صفحة 38
مساهمون: أبي الفتح الجرجاني
ص٣٨