پس اگر باشد از شما صد كس غالب شوند بر دويست كس از كافران و اگر باشد از شما هزار كس غالب شوند بر دو هزار كس ازيشان به فرمان خداى تعالى وخداى تعالى با صابران است ودوست ونگهدار ايشانست .
بدان كه نبى فعيليست بمعنى فاعل از نباء بمعنى خبر يعنى انسانى كه خبر دهد از خداى تعالى به حق بىواسطه ء انسان ديگر وتحريض بمعنى مبالغه است در ترغيب و تكليف از حرض بمعنى ضعيف گردانيدن مرض كسى را به حدى كه مشرف شود بر مردن يعنى اى محمد مبالغه كن در تكليف مؤمنان بجهاد كردن با كافران ووعده ء ايشان را بفتح ونصرت بر كافران اگر چه عدد كافران بيشتر باشد تا آن كه يك مسلمان غالب شود بر ده كافر و از سوق كلام مفهوم گردد كه در مثل اين صورت كه كافران ده برابر مسلمانان باشند يا كمتر مقاتله واجب باشد با ايشان و اگر بيشتر باشند واجب نباشد .
وتواند بود كه قول او ( إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ ) تا آخر خبرى باشد بمعنى امر و بر هر تقدير كلام دلالت مىكند بر وجوب جهاد در مثل صورت مذكوره در مبدأ اسلام بعد از آن منسوخ شد ( 1 ) به آن كه اگر كافران دو برابر
هامش
( 1 ) ما در كتاب اثبات الايات ( ج 1 ص 201 ) مفصلا در موضوع محفوظ بودن آيه ء شريفه از نسخ بحث نموده ايم خلاصه ء بحث اينست :
هر يكى از آيه ء ( إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ ) الخ و آيه ء ( الآنَ خَفَّفَ الله عَنْكُمْ ) الخ مشروط به صبر وتحمل است و اين هم معلوم است كه زوال حكمى به سبب زوال سبب آن ونزول حكمى بوجود سبب ومقتضى آن نسخ نيست از جهت عدم ظهور حكم در استمرار ودوام ( توضيح ) اين كه خداى تعالى پس از امر به قتال وامر به نبى صلى الله عليه وآله وسلَّم در تحريض مؤمنان به قتال كفار بيان مىفرمايد وعده ء خود را براى مؤمنان