از كشتن خلاص مىشود و آنان كه داعيه ء قتل مردم دارند نيز از كشتن خلاص مىشوند بلكه بيشتر ونيز عادت چنان بود كه به سبب كشتن يك كس جماعتى را مىكشتند و قتل آن جماعت موجب قتل جماعت ديگر مىشد وفتنه ها قايم مىگشت چنان كه در سبب نزول اين آيت سابقه اشارتست به آن پس به سبب وجوب قصاص بر وجه مساوات خلق بسيار از كشتن خلاص مىشوند .
و بر هر تقدير تنوين حياة از براى تعظيم وتكثير است ودالست بر آن كه در قصاص حيات عظيم است .
والحق اين آيت از جمله ء آياتيست كه واقعند در طبقه ء اعلى از بلاغت وفصاحت از جهت دلالت او بر بودن احد متنافيين محل ديگرى زيرا كه قصاص با آن كه قتل است ومنافى حياتست محل او شده .
در تعريف جنس القصاص وتنكير حياة اشارتست به آن كه هر قصاص سبب چند حياتست ونيز جريان احتمالات متعدده كه مذكور شد موجب لطافت وجزالت كلام است ( ليذهب ذهن السامع كل مذهب ممكن ) ونيز در عدول به اين كلام از كلام مشهور ميان بلغا در اداى اين مضمون و آن قول ايشانست ( القتل انفى للقتل ) به سبب وجوهى كه ارباب عربيت در محلش ايراد نموده اند از اسباب زيادتى حسن اين نظم است و در تعقيب او به ندا اولى الالباب وخطاب ايشان اشعار است به آن كه مخاطب اين كلام بلاغت نظام غير عقلاء نشايد وادراك معانى دقيقه ونكات انيقه ء او از غير فصحاء وبلغا نيايد .
و در قول او ( لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ) اشارتست به آن كه احاطه ء فهم ايشان نيز به دقايق اين كلام كما ينبغى محقق ومتفق نيست چنان كه فرموده است : ( ولا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ ) .
تفسير شاهي ( توضيح آيات الأحكام ) ( فارسي ) — صفحة 687
مساهمون: أبي الفتح الجرجاني
ص٦٨٧