بدان كه ظاهر از جهاد جهاد شرعيست ( 1 ) چنان كه معلوم شد پس آيت مذكوره دلالت مىكند بر وجوب جهاد شرعى .
و آن كه بعضى محققان حمل كرده اند جهاد را در اين آيت بر جهاد اكبر و آن جهاد با نفس اماره است .
چنان كه مرويست از پيغمبر صلى الله عليه وآله وسلَّم در وقت مراجعت از بعض غزوات كه فرمود ( رجعنا من الجهاد الاصغر إلى الجهاد الاكبر ) يعنى برگشتيم از جهاد خردتر كه كارزار كردنست با كافران بسوى جهاد بزرگتر كه كارزار كردنست با نفس اماره ( يا بر مرتبه ء احسان ) .
چنان كه مرويست از پيغمبر صلى الله عليه وآله وسلَّم كه گفت ( الاحسان ان تعبد الله كانك تراه فانه يراك ) يعنى احسان ونيكويى در عبادت خداى تعالى آنست كه عبادت كنى او را بر وجهى كه گويا مىبينى او را پس اگر تو نمىبينى او را او مىبيند ترا يعنى بر وجه كمال اخلاص و خضوع و خشوع . بعيد است بحسب عرف شرع وقدح نمىكند
هامش
( 1 ) جاهد يجاهد مجاهدة وجهادا ( بذل وسعه : جاهد العدو : قاتله الجهاد ( مصدر ) هو القتال محاماة عن الدين ) ولفظ جهاد در لغت عرب وضع شده بر جنگ كردن با خصم و در صورت اطلاق هم منصرف است بر وى ولى با قرينه ء لفظيه يا مقاميّه استعمال شود در جهاد نفس پس صرف آيه ء شريفه بر جهاد نفس فقط خالى از قرينة است بايد بر معنى لغوى كه منصرف اليه اوست حمل كرد .
و بنا بر اين معنى آيه چنين مىشود كه جهاد كنيد در نصرت واحياء دين وى واعلاء كلمه ء توحيد وجهادى كه از روى حقيقت واخلاص باشد از جهت اين كه خدا شما را بر گزيده است بر جهاد در راه دين و حكم حرجى در دين به شما جعل و وضع نكرده است .
و حمل آيه ء بر جهاد نفس هر چند از مطلق جهاد محسوب است ولى خارج از منصرف اليه لفظ جهاد و يا از منصرف اليه آية است ولى نازل به منزله ء جهاد است و به اعتبار ديگر اعظم از جهاد با كفار است چنانچه از اخبار مستفاد مىگردد .