حال واراده ء محل و بر هر تقدير مراد تشبيه زنست به زمين زراعت بطريق تشبيه بليغ مثل زيد اسد بنا بر تشبيه نطفه ء مرد كه به رحم زن مىرود به تخم وتشبيه فرزند كه از آن نطفه حاصل مىشود به حاصل زراعت .
و دور نيست كه مراد تشبيه وهيئت منتزعه از امور متعدده باشد به هيئت منتزعه از امور متعدده ء ديگر بطريق استعاره تمثيليه .
وقول او ( حَرْثَكُمْ ) استعاره مصرحه است يا استعاره ء تمثيليه .
و كلمه ء : ( أَنَّى ) بمعنى من اين است ( 1 ) چنان كه محققان علماء تفسير وعربيت تصريح نموده اند و به اين معنى است قول او ( أَنَّى لَكِ هذا ) .
يعنى از هر جانب كه خواهيد خواه از قبل وخواه از دبر هم چنان كه به مواضع زراعت خود مىآييد از هر جانب كه مىخواهيد .
ومراد از قول او ( قَدِّمُوا لأَنْفُسِكُمْ ) تقديم اعمال صالحه است مطلقا بر موت جهت ثواب يافتن در آخرت يا تقديم تسميه يا دعاء بر جماع زن جهت حصول خير وبركت در آن يا تقديم طلب ولد است بر آن جهت حصول ولد كه بهترين وسايل تحصيل دنيا و آخرت است .
ومراد از ملاقات خداى تعالى ملاقات جزاى اوست فراخور عمل هر كس .
هامش
( 1 ) ممكن است كه كلمه ء انى بمعنى زمان باشد يعنى نساؤكم حرث لكم فأتوا حرثكم متى شئتم زنان شما مانند مزرعه ء شماست پس بياييد به مزرعه ء خودتان هر زمان كه مىخواهيد و بنا بر اين استدلال به حليت وطى از دبر با اين آيه صحيح نمىشود .
وعلاوه منفعت مقصوده از حرث ( نساء ) اولاد است و در صورت قول به مكانيه بودن ( انى ) نتيجه حاصل نمىشود پس مناسب با تشبيه به حرث زمانى بودن كلمه ء ( انى ) است .
و حكم وطى دبر حلا وحرمة بايد از سنت استفاده نمود .