ظاهر آنست كه كلمه ء مادر : ( ما نَكَحَ آباؤُكُمْ ) ( 1 ) موصوله است يا موصوفه وعايد ضميريست مقدر كه مفعول نكح است يعنى نكحهن و من النساء بيان ما است از براى تصريح وتوضيح وتعميم حكم مذكور جميع منكوحات پدران را ووجه اختيار ( ما ) بر ( من ) آنست كه سابقا مذكور شد .
وقول او ( إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ ) استثناء متصل است از معنى كلام يعنى معاقب خواهيد شد بر نكاح منكوحه پدر مطلقا مگر نكاح منكوحه پدر كه پيشتر از نزول آيت تحريم واقع شده باشد .
و دور نيست كه استثناء منقطع ( 2 ) باشد از لفظ كلام مذكور يعنى ليكن نكاح منكوحه پدران كه قبل از نزول آيت تحريم صادر شده باشد از شما موجب عقاب شما نخواهد شد .
و حمل او بر استثناء متصل از لفظ بنا بر مبالغه در نهى به غايت بعيد است لفظا و معنى .
هامش
( 1 ) نكاح در اصل لغت بمعنى جمع وضم است مانند قول ( نكح الاشجار : انضم بعضها إلى بعض ) به جهت اطراد در تمام موارد استعمال خواه استعمال در عقد مثل قوله تعالى ( وأَنْكِحُوا الأَيامى مِنْكُمْ ) وخواه در وطى مانند قوله تعالى ( الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً ) اى لا يطؤها بالحرام الا من يطاوعه و مانند قول المعصوم عليه السلام ( ملعون من نكح بيده وملعون من نكح بهيمة ) .
( 2 ) به جهت عدم جواز استثناء ماضى از مستقبل مانند قول ( لا تبع من مالى الا ما بعت ) .
يعنى لكن آن چه نكاح كرده بوديد از منكوحات پدران پس گناهى نيست به شما به سبب اين كه الاسلام . يجب عما قبله .