وعلم اليقين به عين اليقين رسد گفت خداى تعالى كه پس بگير چهار نوع مرغان را پس مايل گردان ايشان را بسوى خود بعد از آن بنه بر سر هر كوهى از اجزاء آن چهار مرغ جزئى بعد از آن بخوان آن مرغان را تا بيايند نزد تو بشتاب بدان كه خداى تعالى غالبست بر هر چيز داناست بطريق حكمت .
بدان كه رب منادايى است مضاف به ياى متكلم كه محذوف شده يا حرف ندا يعنى يا ربي ومفعول دوم : ( أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى ) است بتقدير جواب ( كيف تحيى - الموتى )
هامش
( 1 ) ومعطوف عليه ( و لم تؤمن ) مقدر است بعد از همزه استفهام يعنى أ لم تعلم و لم تؤمن وقول او ( لِيَطْمَئِنَّ ) متعلق است به محذوفى يعنى ( سألت ليطمئن قلبى ) .
ومراد از اطمئنان قلب كمال اطمئنان وتسلى دل است برين وجه كه عين - اليقين حاصل شود و از اينجا لازم نمىآيد كه اصل اطمئنان و يقين حاصل نبوده باشد تا منافى عصمت باشد .
ومراد از استفهام : ( أَ ولَمْ تُؤْمِنْ ) با آن كه خداى تعالى عالم است به كيفيت معرفت و يقين ابراهيم ( ع ) آنست كه ابراهيم ( ع ) جواب دهد به جواب مذكور كه دالست بر طلب مشاهده احياء موتى و بعد از آن احياء موتى بر وجه مذكور واقع
( 1 ) ( اقول ) سؤال ابراهيم ( ع ) از كيفيت زنده كردن مردگان است نه از قدرت خدا به مجرد زنده كردن و نه از ثبوت وصحت معاد و از اينست كه خداوند از باب دفع توهم خلق از گفته ء حضرت ابراهيم ( ع ) بعنوان استفهام فرمود ( أَ ولَمْ تُؤْمِنْ ) يعنى آيا ايمان به معاد ندارى حضرت ابراهيم در جواب گفت آرى ايمان دارم ولى مىخواهم كيفيت زنده كردن مردگان را در خارج مشاهده كنم براى اطمينان قلب به تمام جزئيات معاد و چون كه تصديق و ايمان به براهين به ثبوت چيزى متفاوتست با رؤيت وجود خارجى چه حصول اطمينان در صورت مشاهده در ظرف خارج به تصدق و ايمان به مسأله ء معاد اقوى است از اطمينان حاصل شده به سبب علم از جهت حصول علم به تمامى خصوصيات معاد در صورت مشاهده در ظرف خارج .
و بنا بر اين هيچ اشكالى ومحذورى لازم نمىآيد اصلا .