گذشته باشد پيش از آن نهى يعنى مؤاخذه نخواهند كرد او را سبب ارتكاب منهى عنه پيش از ورود نهى و حكم او راجع است به خداى تعالى وحكمت او و آن كسان كه برگردند بعد از نهى از ربا بسوى ربا و همان سخن كه پيشتر مىگفتند بگويند پس آن جماعت اصحاب آتش دوزخند ايشان در آتش دوزخ جاويد مانندگانند بدان كه ربا در لغت مطلق زيادتيست و در شرع زيادتى يكى از عوضين است كه از يك جنس باشند از جمله ء مكيلات وموزونات براى ديگرى در تجارت وخبط رفتن است نه بر وجه استقامة مانند رفتار مصروعان وتخبط احداث آنست در كسى وزعم عرب چنانست كه احداث مثل اين چيزى شيطان مىكند ولهذا ديوانه را مجنون گويند بمعنى زده شده ء جن و كسى را كه صرع دارد مصروع گويند بمعنى انداخته شده ء شيطان از اين جهت در آيت نيز اسناد تخبط به شيطان واقع شده .
ومضمون اين آيت آنست كه علامت ربا خواران روز قيامت آن خواهد بود كه بر خواهند خاست از قبرهاى خود مثل برخاستن مصروعان افتان وخيزان نه بر وجه استقامة و ( مس ) بمعنى جنونست ولهذا مجنون را ممسوس گويند وقول او ( من المس ) متعلق است به يتخبط يا به يقوم يعنى آن كسى كه مخبط مىگرداند او را شيطان از جهت ديوانگى يا مثل برخاستن آن كس از ديوانگى .
و دور نيست كه متعلق باشد به : ( لا يَقُومُونَ ) يعنى بر نمىخيزند بر وجه استقامة از جهت ديوانگى وذلك اشارتست ( 1 ) به قيام مذكور يعنى حصول اين علامت
هامش
( 1 ) لفظ ذلك در مقام تعليل واقع شده به اين معنى كه قيام آكل ربا از قبر مانند مصروع از جهت شمردن معامله ربوى را مانند معامله ء بيع و از اين آيت معلوم مىشود كه اين عذاب وخلود در آتش دوزخ از جهت قول ايشان به حليت ربا است نه مجرد معامله ربا كردن زيرا عذاب مذكور معلل بقول خداى تعالى ( بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا ) است يعنى اين عذاب از جهت آنست كه گفتند بيع مانند ربا است در حكم پس بيع كه حلال