بدان كه ارض در قول او ( والأَرْضَ مَدَدْناها ) ما اضمر عامله على شريطة التفسير است و ( مددناها ) مقدر است يعنى ( مددنا الارض مددناها ) .
ورواسى جمع راسيه است يا جمع راسى مثل طوالب كه جمع طالبه است وكواهل كه جمع كاهل است و بر هر تقدير مشتق است از رسو بمعنى استوار شدن بر چيزى .
ومراد اينجا كوههاست كه استوارند بر زمين و موجب استحكام زمين شده اند .
و ظاهر آنست كه كلمه ء ( من ) در : ( مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ) بمعنى تبعيض است ومراد از ( كل شيء ) هر نوع است از انواع نباتات .
ومراد از موزون سنجيده شده بحسب حكمت است ( 1 ) نه بحسب حقيقت يعنى رويانيديم در زمين از هر نوع گياه را كه خلقت و خاصيت او بحسب حكمت واقع شده .
و حمل من بر تبيين يا زياده بمذهب اخفش بعيد است .
ومعايش جمع معيشت است بمعنى زندگانى پس قياس آنست كه به يا باشد نه به همزه زيرا كه ياى او اصليست نه زايد .
و در بعض قرائت كه به همزه آمده از جهت حمل اوست بر موازن او مثل خزاين در آخر همين آيت كه جمع خزينه است .
وشمايل وصحايف كه جمع شميله وصحيفه اند وياء ايشان زايد است ومراد از معايش اسباب معاش است بحذف مضاف يا بطريق مجاز مرسل وسببيت نباتات معيشت مردم را به اعتبار اكتساباتست از زرع وغرس ومزارعه ومساقات و اجاره وبيع وشراء و غير آن .
هامش
( 1 ) مراد از موزون خلقت تمام اشياء از روى ميزان عدل وحكمت است .