ومراد از ( مَنْ خَلْفَهُمْ ) آنانند كه بعد از ناقضان عهد مذكور خواهند كه نقض عهد پيغمبر صلى الله عليه وآله وسلَّم كنند و با آن حضرت مخالفت ومحاربت نمايند يعنى اين ناقضان عهد را به جزاء وسزا برسان و به بدترين عقوبتى ايشان را بكش تا ديگران پند گيرند و از ترس سياست نقض عهد تو نكنند و با تو مخالفت ومحاربت ننمايند .
وقول او ( وإِمَّا تَخافَنَّ ) عطف جمله ء شرطيه است بر جمله ء شرطيه وقول او ( مِنْ قَوْمٍ ) متعلق است به خوف وخيانة تميز است از نسبت خوف به قوم يا خيانة مفعول خوفست و : ( مِنْ قَوْمٍ ) حالست از خيانة مقدم بر او به سبب تنكير او ونبذ انداختن است وقول او ( عَلى سَواءٍ ) حالست از فاعل : ( فَانْبِذْ ) يا ازو وضمير : ( إِلَيْهِمْ ) يعنى بيند از عهد ايشان را بسوى ايشان بر نهج راستى نه بر نهج كه خيال كنند كه عهد باقيست ميان شما وايشان يا بر نهج مساوات وبرابرى با ايشان نه بر نهج تغلب بر ايشان به ابتداى محاربت با ايشان و حاصل شرطيه ثانيه آنست كه هر گاه ترا گمان نقض عهد شود از بعض كافران بنا بر ظهور علامات نقض عهد ازيشان محاربه مكن واكتفا كن به اظهار بطلان عهد ميان شما وايشان بخلاف آن كه نقض عهد از كافران محقق ومتيقن شود نزد تو خواه مكرر شود چنان كه از يهود بنى قريظه واقع شد وخواه نى چنان كه از مشركان مكه واقع شد كه بر هر تقدير محاربه ومقاتله با ايشان واجب باشد وقول او ( إِنَّ الله لا يُحِبُّ الْخائِنِينَ ) اشارتست بوجه : ( فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ ) يعنى بيند از عهد اين خاينان بحسب ظاهر بسوى ايشان و رعايت عهد ايشان وقبول عهد ازيشان مكن زيرا كه خداى تعالى دوست نمىدارد خاينان را اصلا يا اشارتست بوجه على سواء يعنى مىبايد كه بر نهج راستى با ايشان سلوك كن نه بر نهج خيانت زيرا كه خداى تعالى دوست نمىدارد خاينان را .
ومخفى نماند كه آيت مذكوره دلالت مىكند بر صحت مصالحه ومعاهده با
تفسير شاهي ( توضيح آيات الأحكام ) ( فارسي ) — صفحة 57
مساهمون: أبي الفتح الجرجاني
ص٥٧