مسلمان شدم نزد او مگر در روز حديبيه پس نازل شد سوره ء فتح به تمام بعد از مراجعت از حديبيه .
پس عمر گفت كه آيا فتح است اين .
فرمود رسول خدا صلَّى الله عليه وآله وسلَّم كه سوگند به آن خدائى كه جان من در دست قدرت اوست كه اين فتح است .
پس بيان فرمود خداى تعالى كه خواب پيغمبر صلَّى الله عليه وآله وسلَّم راستست و دخول در مسجد الحرام با امن وحلق وتقصير واقع خواهد شد ولام ( لَقَدْ صَدَقَ ) لام ابتداء است نزد بصريين بفتح - البته راست گوى گردانيد خداى تعالى رسول خود را ونزد كوفيين لام جواب قسم مقدر است يعنى سوگند به خدا كه هر آينه راست گوى گردانيد خداى تعالى رسول خود را در خوابى كه ديده است يعنى خواب او را راست خواهد گردانيد چنان كه قول او ( لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ ) مبين است .
وصدق اينجا بمعنى تصديق است والرؤيا بتقدير في الرؤياست يا بدل اشتمال است از ( رَسُولَهُ ) وقول او ( بِالْحَقِّ ) حال است از رؤيا يعنى در حالتى كه خواب رسول خدا صلَّى الله عليه وآله وسلَّم ملابس است به راستى يا حال است از رسوله يا متعلق است به صدق يعنى تصديق كرد به راستى وحكمت .
ولام ( لَتَدْخُلُنَّ ) لام جواب قسم است به اتفاق ومقصود از تأكيدات مذكوره مبالغه است در صدق پيغمبر صلَّى الله عليه وآله وسلَّم در رد منافقان و ظاهر آنست كه قول او ( إِنْ شاءَ الله ) متعلق است بقول ( لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ ) جهت تعليم خلق تا احكام استقباليه ء خود را مقيد سازند به ان شاء الله يا جهت تنبيه بر آن كه بعضى از مخاطبان پيش از دخول مسجد الحرام خواهند مرد .
وقول او ( آمِنِينَ ) حال است از فاعل ( لَتَدْخُلُنَّ ) وقول او ( مُحَلِّقِينَ ) و : ( مُقَصِّرِينَ ) حالند
تفسير شاهي ( توضيح آيات الأحكام ) ( فارسي ) — صفحة 385
مساهمون: أبي الفتح الجرجاني
ص٣٨٥