وسعى فى خرابها يا ( عن ان تدخل ) به قرينه ء قول او ( ان تدخلوها ) يعنى باز داشتند مساجد خداى تعالى را از آن كه برده شود نام خدا در آنها يا از آن كه عمارت كرده شود يا از آن كه در آمده شوند از جهت مكروه داشتن آن كه برده شود نام خداى تعالى در آن مساجد ( و دور نيست ) كه مراد از منع معنى اول باشد و ( مَساجِدَ الله ) مفعول ثانى او و ( أَنْ يُذْكَرَ ) بتقدير مضاف مفعول له چنان كه مذكور شد ومفعول اول او نيز مقدر باشد بمعنى منع مسلمين مساجد الله يعنى ندادند مسلمانان را مساجد خداى تعالى را يا منع منزل باشد به اعتبار مفعول اول در منزله لازم يعنى واقع شد ازيشان ندادن مساجد خداى تعالى را مثل آن كه گويند ( زيد يعطى الدنانير ويمنع الدراهم ) چنان كه در محلش مبين شده .
ومفسران در قول او ( أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ ) چند وجه گفته اند :
يكى - آن كه نبود آن جماعت را قدرت آن كه درآيند در مساجد خداى تعالى مگر بوهم ومهابت او ترس مساجد چه جاى آن كه قدرت خواب كردن مساجد داشته باشد .
دوم - آن كه نبود ايشان را قدرت درآمدن در مساجد مگر ترسناك از مؤمنان وتعرض ايشان چه جاى آن كه منع توانند كرد مؤمنان را از درآمدن مساجد چنان كه در سال فتح مكه واقع شد .
سوم - آن كه نبود در علم خداى تعالى آن كه آن جماعت درآيند در مساجد مگر ترسناك وبرين تقدير وعده باشد مؤمنان را به نصرت وغالبيت بر كافران واستخلاص مساجد ازيشان .
چهارم - آن كه مراد نهى مؤمنانست از آن كه بگذارند كافران را كه درآيند
تفسير شاهي ( توضيح آيات الأحكام ) ( فارسي ) — صفحة 150
مساهمون: أبي الفتح الجرجاني
ص١٥٠