برجهايش را به رنگ سبز درآوردهاند . هنگام اجراى مراسم مذهبى مردان در يك طرف و زنان در طرف ديگر تالار كليسا مىايستند . نزديك كليسا زمين زراعى كهنهايست كه عقربهاى سياه و درشت بسيار دارد . زهر اين عقربها چنان مهلك است كه هركس را بگزند اگر نميرد دچار درد و تشنج شديد و طولانى مىشود .
تماشاى كوه آرارات كه ستيغ آن هميشه از برف پوشيده است به راستى تماشايى است .
مىگويند نوح پس از اين كه به محل نخجوان فرود آمد مدتها بر سر پا ايستاد و از آن جا به كشتى خود كه بر سر كوه به گل نشسته بود نظر مىدوخت .
الكسيس سولتيكف آورده است :
نخجوان شهرى بد تركيب است و يك نفر اروپايى نمىتواند نقشه و طرح آن را تشخيص دهد . ديوارها و خانههايش همه از گل ساخته شده چنان بد نماست كه چنين مىنمايد كودكان آن را ساختهاند . از اين خانههاى نازيبا زنانى كه لباسهاى ژنده ومندرس بر تن دارند و بچههايى كه بيش از حدّ تصور كثيف و چركينند و پيران شكسته پشت بيرون مىآيند ، و اين وصف نخجوانى است كه در پترزبورگ و مسكو و در ارمنستان آن را بهشت روى زمين مىخوانند .
ارامنه بر اين اعتقادند كه نخجوان كهنترين شهرهاى جهان است ، و نامش به معنى كشتى نوح است ؛ چه نخ به زبان ارمنى به معنى كشتى و جوان به معنى چيزهاى گيرنده مىباشد ؛ مىگويند نوح پس از فرو نشستن توفان بدين جا فرود آمد و مقيم شد . گور خودش در اين جا و قبر زنش در مرند است .
اين شهر سابقا بسيار وسيع و آبادان بوده ، اما سلطان مراد پادشاه عثمانى آن را ويران ساخته است .
آثار چند مسجد بزرگ در آن ديده مىشود . نهر كوچكى كه آبش گواراست از آن مىگذرد . چون لشكريان عثمانى همواره به ايران هجوم مىآوردند شاه عباس براى اين كه راه تاخت و تاز آنها را ببندد تمام آباديهاى سر راه را خراب و خالى از سكنه كرد و به داخل ايران كوچاند . بيست و هفت هزار خانوار را در گيلان مستقر كرد كه چون آب و هواى آنجا موافق و مساعد مزاجشان نبود غالب آنان تلف شدند و عدهاى را به اصفهان كوچاند ، و براى آنان جلفا را بنا نهاد . ( تاورنيه )
موريس دوكوتز بوئه دربارهء نخجوان نوشته است :
مورخان و محققان نخجوان را همان شهر كهن ارتاگزات مىدانند و مىگويند در آن روزگاران سى هزار خانه داشته ، اما اكنون بيش از هزار خانه ندارد .
رودخانهء كوچكى نخجوان را به دو قسمت تقسيم مىكند .
نخل درختى است گرمسيرى و بين 29 تا سى و نه درجه عرض شمالى مىرويد . ساقهاى استوانهاى و برگهاى پهن و مجتمع دارد كه در قسمت فوقانى چون چترى گسترده است . نخل انواع مختلف دارد ، و گونه زينتى آن در گلدان پرورش داده مىشود . اين درخت را از چهار هزار سال پيش
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1935
مساهمون: ژان شاردن
ص١٩٣٥