كاروانسراى مستوفى سابق : در نزديك پاى منار كله است و در آن كاروانسرا هندوهاى مال دارند ، و بيشتر سوداگرند ، و متاع مىخرند و در شهرهاى ديگر مىفروشند .
كاروانسراى ساروتقى : كه در پاى منار كلّه است ، و در آن جا چيتگران كار مىكنند .
كاروانسراى درگزينيان : كه در فصل بهار ماست از درگزين مىآورند .
كاروانسراى لاريان : كه در پشت قيصريه است ، و در آن كاروانسرا بنداران عطار دكان دارند .
كاروانسراى يزديان : در آن كاروانسرا بيشتر بزازان دولتمند حجره دارند ، و متاعهاى خوب از زربفت و هر جنس پارچه كه خواهند در آن كاروانسرا پيدا مىشود .
كاروانسراى كاشيان : شامل دو كاروانسرا است : يكى كاشيان كهنه و ديگرى كاشيان نو كه نزديك خانه انگليس است . اين هر دو كاروانسرا متاع كاشان از زربفت و غيره خريد و فروش مىشود .
كاروانسراى مسگران : در نزديك بازار مسگران در پشت بيمارستان دار الشفاء كه بيماران ديوانه مىباشند ، واقع است .
كاروانسراى بازار سراچان : كه مردم يزد متاع خود را مىاندازند ، و متاع آنها آسترى يزدى و انجير يزدى مىباشد .
كاروانسراى زمان بيگ ناظر : كه در آن كاروانسرا از هر جنس كه از . . . مىآيد وجود دارد .
كاروانسراى ابرقوييان : كه كوزه و پياله كار ابرقوه خريد و فروش مىشود .
كاشان به افسانه گفتهاند كه در قرون اوليه هجرى جمعيت انبوهى در سرزمينى كه بعدها شهر كاشان در آن بنا شد و در آن هنگام چهل حصاران نام داشت مىزيستند . زبيده خاتون زن هارون الرشيد در سفرى وارد چهل حصاران شد . مردم مقدمش را گرامى داشتند و در تعظيم و تكريمش مبالغه كردند . زبيده خاتون را حسن خدمت ايشان پسند افتاد و گفت مىخواهم به شما پاداش نيكو بدهم و انتخاب آن را به خودتان واگذار مىكنم . هرچه مىخواهيد بگوييد . بزرگان قوم گفتند :
چون محلّ سكونت ما گشاده است ، و برج و بارو ندارد هر سال چند بار ديلمان بر ما مىتازند و هر چه داريم به تاراج مىبرند . اكنون كه عنايت خاص شما شامل حال ما شده اگر بفرماييد دور جايگاه ما بارويى برآورند تا از شرّ تجاوز آنان در امان باشيم ، بارى از كرم دور نباشد . زبيده خواهش آنان را پذيرفت و فرمود در ساعتى سعد به برآوردن بارويى استوار و عظيم آغاز نمايند ، و چون معماران براى نشان كردن جاى بارو كاه ريختند آن جا را كاهفشان خواندند و بر اثر كثرت استعمال كاهفشان به كاشان تبديل شد .
اما حقيقت و واقعيت اينست كه كاشان يكى از شهرهاى بسيار كهن ايران است ، و يكى از جاهايى كه قرنها پيش از ظهور هخامنشيان مسكن مردمان بوده سيلك نزديك كاشان كنونى است و مىتوان باور داشت سيلك يكى از كهنترين نقاط ايران است كه تمدّن در آن جا نشأت كردهاست و آثارى كه يافته شده بر اين واقعيت دلالت دارد كه چهار هزار و دويست سال پيش از ميلاد نيز مردمانى متمدّن در اين ناحيه مىزيستهاند چنان كه مس را مىشناختهاند .
كاشان در اواخر دوران شكوهمند سلطنت ساسانيان چنان آبادان و پر جمعيت بوده كه
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1905
مساهمون: ژان شاردن
ص١٩٠٥