مسجد جامعى دارد كه از اين زلزله خرابى به هم نرسانده است . اهل آن جا گفتند متجاوز از هزار سال است كه اين مسجد را بنا كردهاند . در فواكه گلابى آن جا مشهور به خوبى است . ساير ميوهها هم بد نمىشود . هوايش مايل به سردى ، و از جاهاى با صفاى دنياست . از جهت سبزه و گل و طراوت و صفا قطعهاى از بهشت است . مردمش از حيث صورت و جمال ثانى حور و غلمانند ، ولى از راه مزاج و حالت همه خلقش بىحيا ، چشمسفيد ، گدا طبع طماع ، بد ذات ، شيطان ، دزد ، و دروغگويند و همه صفات ذميمه در آنها موجود است . گويا اهل جهنم را خداوند به صورت ملك تبديل كرده ساكن بهشت فرموده است . كبك ، قرقاول ، تيهو و آهو بسيار دارد . نقل از سفرنامه سيف الدوله در سال 1279 هجرى قمرى
اولئآريوس در سفرنامهاش نوشته است : شماخى در چهل مايلى دربند ، و ميان كوهستانهاست . اين شهر پايتخت منطقهايست كه در زمانهاى قديم مادها آن را آتروپاتيا
AtroPathia
مىخواندند و گويا در زمانهاى قديم پنج هزار آتشكده در آن منطقه بوده است .
شماخى به دو بخش كه دور هر كدام ديوارى كشيده شده از هم جدا مىشود . تركها نخستين بارى كه شماخى را از دست ايرانيان گرفتند و به تصرف خود درآوردند و خواستند در آن قلعهها و استحكاماتى بسازند سنگ گور ايرانيان را از مدفنشان برداشتند و به كار بردند .
حمد اللّه مستوفى در نزهة القلوب آورده است : ده شماخى قصبهء شروان است از اقليم پنجم ؛ طولش از جزاير خالدات فدل ، و عرض از خط استوام لط ، انوشيروان عادل ساخت . هوايش به گرمى مايل است ، و بهتر از مواضع ديگر ، در مسالك الممالك گويد كه : صخره موسى عليه السلام و چشمهء حيوان در آن بوده است ؛ و ديگر كتب گويد كه در مجمع البحرين بوده است . »
مساحت بخش شمالى شهر كه بر فراز تپهايست تقريبا برابر مساحت شهر لايپزيگ است . شماخى پنج دروازه دارد و كوچههاى هر دو بخش تنگ و پيچدرپيچ مىباشد ، و خانههاى آن از سنگ و گل ساخته شده . اهالى شهر را ايرانيها و ارامنه تشكيل مىدهند . در قسمت جنوبى شهر بازارى است كه در دكانهاى آن انواع كالا و بيشتر كتان ، ابريشم ، نقرهآلات ، طلاآلات ، تير و كمان ، شمشير و ديگر صنايع محلى وجود دارد .
كنار بازار دو محل براى معاملات عمده است . و در يكى از آنها كه كاروانسراى شاه نام دارد روسها تجارت روى ، مس و ديگر فلزات ، چرم و پوست سمور مىكنند . در كاروانسراى ديگر كه موسوم به كاروانسراى لزگى است جايگاه خريد و فروخت اسب ، زن ، دوشيزگان خردسال و دختران به سنّ زنان رسيده و پسر بچههاى خوبروى كه بيشتر آنها از مرز روسيه دزديده شدهاند مىباشد . شهر شماخى سه گرمابه دارد . از دو حمام شبها مردان و روزها زنان استفاده مىكنند ، و حمام ديگر كه گرمابه شيخ نام دارد مخصوص مردان مىباشد . درآمد اين گرمابهها به مصرف كفن و دفن مردگان مىرسد ، و اگر زياد از اين باشد به مستحقان مىدهند .
شيخ بهايى : بهاء الدين محمد بن حسين معروف به شيخ بهايى در سال 953 هجرى قمرى 925 خورشيد در بعلبك به دنيا آمد . پدرش عز الدين حسين بن عبد الصمد در سال 966 قمر 938 شمسى - به