چون مرداويج اميرى تند خو و بىرحم بود بزرگان بر جان خويش ترسيدند ، غلامان ترك درصدد كشتنش برآمدند . و روزى كه به گرمابه رفته بود بر او حمله بردند و وى را كشتند .
مقارن اين احوال حسن بويه - ركن الدوله - كه در اهواز به گرگان بود گريخت و خود خود را به فارس مقرّ برادرش على - عماد الدوله - رساند . على بويه لشكرى در اختيار حسن نهاد و او را مأمور فتح اصفهان كرد ، و او پس از فتح اين شهر به عزم تصرف همدان و رى و قزوين و كاشان راهى آن حدود شد . اما وشمگير بن زيار در سال 327 اصفهان را از حسن ركن الدوله پس گرفت و پسر بويه به اصطخر گريخت . ولى بسى برنيامد كه ركن الدوله و برادرش عماد الدوله دگر بار اصفهان را به تصرف خويش درآوردند . و از آن پس بر طبرستان نيز دست يافتند .
پس از مرگ وشمگير كه روز اول محرم 357 اتفاق افتاد ابو منصور بهستون جاى او را گرفت . بزرگان جانب قابوس پسر ديگر وشمگير را گرفتند و بهستون به ركن الدوله پناه برد و دخترش را به زنى به ركن الدوله داد كه مادر عضد الدوله هموست .
در سال 360 حسن ركن الدوله درگذشت . وى پيش از مرگ مملكتش را ميان سه پسرش عضد الدوله ، مؤيد الدوله ، و فخر الدوله تقسيم كرد . بدين سان كه فارس و كرمان و سواحل را به عضد الدوله ، اصفهان را به مؤيد الدوله ، و همدان و برخى شهرهاى مركزى را به فخر الدوله سپرد .
نام روزهاى ماههاى پارسيان روز اول : هرمزد ؛ روز دوم : بهمن ؛ روز سوم : ارديبهشت ؛ روز چهارم :
شهريور ؛ روز پنجم : اسفند ارمذ ؛ روز ششم : خرداد ؛ روز هفتم : مرداد ؛ روز هشتم : دى بآذر ؛ روز نهم : آذر ؛ روز دهم : آبان ؛ روز يازدهم : خور ؛ روز دوازدهم : ماه ، روز سيزدهم : تير ؛ روز چهاردهم : گوش ؛ روز پانزدهم : دى به مهر ؛ روز شانزدهم : مهر ؛ روز هفدهم : سروش ؛ روز هجدهم : رشن ؛ روز نوزدهم : فروردين ؛ روز بيستم : بهرام ؛ روز بيست و يكم : رام ؛ روز بيست و دوم : ماذ ؛ روز بيست و سوم : دى بدين ؛ روز بيست و چهارم : دين ؛ روز بيست و پنجم : ارد ؛ روز بيست و ششم : اشتاذ ؛ روز بيست و هفتم : آسمان ؛ روز بيست و هشتم : زامياذ ؛ روز بيست و نهم : مهر اسفند ؛ روز سىام : انيران .
روم شرقى : در زمان سلطنت يزد گرد اول چهاردهمين پادشاه سلسلهء ساسانى تئودز امپراتور رم چون مرگ خود را نزديك ديد مملكتش را ميان دو پسرش آركاديوس و هنريوس تقسيم كرد ( سال 395 ميلادى ) روم شرقى را به آركاديوس ، و روم غربى را به پسر ديگرش داد . آركاديوس چون طفل بود و قابليت كشوردارى نداشت تئودز تربيت و حمايت او را به يزد گرد پادشاه ايران سپرد ؛ و يزد گرد از سر جوانمردى انتيوخوس يكى از بزرگترين دانايان دربار خود را به قسطنطنيه پايتخت روم شرقى فرستاد و اعلام كرد هركس به دشمنى آركاديوس برخيزد چنانست كه به خصومت شاه توانمند ايران برخاسته است . و يزد گرد تا زمانى كه زنده بود از حمايت آركاديوس دريغ نورزيد . حتى هنگامى كه آلاريك ، روم غربى را به تصرف خويش درآورد و شاه ايران در چنين فرصت مناسب مىتوانست به آسانى بيزانس را ضميمه كشور خود كند ، چنين نكرد .
سالهاى پس از اين واقعات سرزمينى كه بعدها عثمانى نام يافت بر اطلاق روم ناميده
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1829
مساهمون: ژان شاردن
ص١٨٢٩