در سواد اصفهان دولت سرايى طرح كرد * كز شكوه او خجل گرديد قصر آسمان
خامهء صائب رقم زد از پى تاريخ آن * « قبلهگاه تاجداران باد دايم اين مكان »
1057 بانو سكويل وست خاورشناس معروف انگليسى درباره عمارت چهل ستون اصفهان آورده است : « چهل ستون هر چند از لحاظ عظمت و پيچيدگى با بناهايى مثلا تاج محل قابل مقايسه نيست ولى از لحاظ كيفيت سبك و ظرافت و خاصيت شاعرانهاى كه دارد به نظر من يكى از زيباترين ساختمانهاى شاعرانه جهان است . به كار بردن كلمه ساختمان در مورد چهل ستون خيلى ثقيل است زيرا در فكر خواننده مقدارى آجر و ملاط و مصالح بنايى و نجار و آهنگر و لولهكش را مجسم مىكند در حالى كه گويى چهل ستون بدون دخالت بشر به وجود آمده چون يك غزل زيبا و چون يك داستان پريان در حد كمال است و در نام آن نيز خوش ذوقى به كار رفته است زيرا در اين بنا چهل ستون وجود ندارد و بلكه فقط بيست ستون ديده مىشود و بيست ستون ديگر از تصوير آنها در آب استخر پديدار مىشوند . « 1 »
دكتر هينريش بروكش سفير پروس درباره ناصر الدين شاه در شرح عمارت چهل ستون در سفرنامه خود نوشته است :
چهل ستون روى پى ضخيمى كه قريب پنج پا بالاتر از سطح زمين است بنا شده . اين بناى باشكوه كه نيمى از آن از سنگهاى زيبا و ديرياب و نيم ديگر از چوبهاى عالى ساخته شده مشتمل بر يك تالار بزرگ يا ايوان مىباشد كه پهنايش از صد پا درمىگذرد . و سقف آن بر روى هيجده ستون چوبى كه بالاى هر يك تزيينات و كندهكاريهاى زيبا دارد متكى است .
قسمتهايى از اين ستونها آينهكارى شده ولى آيينه بعضى جاها كنده يا كدر گرديده است .
تصوير اين ستونها با آيينهكاريهاشان در حوضهاى كوچكى كه در ايوان است منظرهء جالبى پديد مىآورد و عده ستونها را دو برابر مىنمايد . از همان زمان كه اين بناى مجلل ساخته شده عدهء ستونها را مجازا با تصويرشان چهل شمردهاند و عمارت را مجازا چهل ستون ناميدهاند .
چون اين ايوان يا تالار از سه سو گشاده است و باد مىوزد در تابستانها هوايى معتدل و ملايم دارد . در ميان ديوار رو به روى تالار درى است كه به اتاقها و تالارهايى كه هر كدام از نظر هنرى در نهايت امتياز است گشوده مىشود .
بر سطح ديوارهاى داخلى بزرگترين اين تالارها كه شاهنشين است و شصت پا درازا و سى پا پهنا دارد از دوران پادشاهى صفويان نقاشيهاى بسيار جالبى رسم شده ؛ به سخن ديگر هر يك ديوارها در مجموع بمانند تابلوى زيبا و بديع و ديدنى است .
بر يكى از سه ديوار موصوف منظره جنگ شاه عباس اول با ازبكها ، و بر ديوار ديگر منظره بزم شاه در حالى كه درباريان و سفيران برخى كشورهاى بيگانه مانند سفيران چين و
هامش
( 1 ) « از كتاب ميراث ايران صفحه 433 - از انتشارات بنگاه ترجمه و نشر كتاب مترجم اين فصل كتاب دكتر بهاء الدين بازارگاد است .