مىبرند .
بعد از روسيان عدهء فرانسويان در تفليس بيش از ديگر اروپاييان است . در اين شهر در حدود سيصد يا چهار صد نفر فرانسوى به لوكسفروشى و لوازم آرايش اشتغال دارند . پس از فرانسويان عدهء آلمانيها از ايتالياييها و يونانيان بيشتر است ؛ و عدهء انگليسيها به لحاظ سياسى كم مىباشند .
در طى مدت هجده سال كه از جنگهاى داخلى و محاصرههاى طولانى قفقاز سپرى شده جمعيت تفليس به چهار برابر افزايش يافته و در زمان حاضر جمعيت اين شهر از صد هزار نفر بيشتر است . اينان مليت مشترك ندارند و به هفتاد زبان و لهجه تكلم مىكنند . آسياييها غالبا به زبان تركى و اروپاييها به زبان فرانسوى حرف مىزنند .
در تفليس پيروان همه مذاهب آزادانه ، بدون بيم و هراس زندگى مىكنند . بازار از ميان شهر در طول ساحل رود كورا ادامه دارد . از جهتى شهر تفليس حدّ فاصل ميان آسيا و اروپاست زيرا سرمايهداران معتبر اروپايى و صنعتگران و كسبهء فقير و كم بضاعت آسيايى در كنار هم دكان دارند و به كار خود مشغولاند . آهنگرها شمشير و خنجر و تپانچه مىسازند ؛ خياطها با مهارت و چابكى لباسهاى قفقازى مىدوزند . بعضى زين و برگ اسب درست مىكنند . بعضى از كفشگران تنكمايه كه دكان ندارند كنار گوشههاى خيابانها و كويها كفش و چكمه تعمير مىكنند .
در بازار انواع گوشت حيوانات شكارى و پرندگان از قبيل آهو ، گراز ، قرقاول و كبوتر فراوان است .
تفليس داراى چشمههاى آب گرم معدنى زياد مىباشد . و در حدود العالم من المشرق الى المغرب كه در سال 372 هجرى قمرى تاليف شده آمده است :
« تفليس شهرى است بزرگ و خرم و استوار و آبادان و با نعمت بسيار ، و دو بارو دارد ، و ثغر است بر روى كافران و رود كر اندر ميان وى بگذرد ، و اندر وى يك چشمهايست سخت گرم كه گرمابهها بر وى ساختهاند و دايم گرم است بىآتش . »
شهر تفليس در ميان درهء بزرگى واقع است كه رود كر از وسط آن مىگذرد ، آبادى قدرى از شهر در دو طرف راه واقع است . اين شهر نهايت آبادى را دارد . چون بيشتر عماراتش در دامنه و بلنديهاى كوه واقع شده است بسيار باشكوه است . كوچهها همه وسيع و سنگفرشاند .
همه عمارات دو مرتبه ، بعضى سه مرتبه مشرف بر كوچه و مرتبه زير داراى دكاكين و بازارند . خانهء بسيار عالى از سنگ و آجر و چوب ساختهاند . باغ و باغچههاى باصفا دارد .
هوايش ملايم ، مردمش گرجى ، روس ، ارامنه مسلم شيعى ، سنى و يهود درهماند . كليساى معتبر بسيار خوب دارد . كليساى بزرگى است نزديك به رود كر از بناهاى شاه عباس صفوى . بسيار معتبر است . كنار رود نزديك به همان كليسا هم مسجد و مناره است از بناهاى شاه عباس .
حمامهاى خوبى دارند كه آب آنها از چشمهء آب گرمى است كه از همان زمين برآيد ،
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1806
مساهمون: ژان شاردن
ص١٨٠٦