پارچههاى لطيف و ظريف مىسازند . چرم ساغرى تبريز نيز معروف است . » ( تاورنيه )
و بنا به نوشته گاسپار دروويل :
تبريز مركز آذربايجان و شهرى معتبر است . در زمانهاى گذشته از جمله شهرهاى معتبر مهم و آبادان آسيا بوده اما بر اثر زلزلههاى مكرر بارها ويران و نوسازى شده است . امروز بيش از پنجاه هزار نفر جمعيت ندارد ، و مركز حكومت شاهزاده عباس ميرزاى وليعهد است .
موريس دوكوتزبوئه نوشته است : منظره تبريز از دور زيبا و دلنواز نيست ، و در مجموع عبارت از درختان و ديوارهاى بلنديست كه خانهها را در پناه خود از ديدن دور مىدارند . كوههاى طرف شمال به رنگ سرخ نمودارند و دود گوگرد از آنها متصاعد است . آب و هواى شهر خوب ، و براى رفع هر گونه تب مساعد است . مردم بر اين اعتقادند كه هر چهل سال يك بار شهر دچار زلزله مىشود . كوچههاى اين شهر كثيف و تنگ و پيچ در پيچ است ، و غير از ديوارهاى بلند چيزى در آنها به چشم نمىخورد . بازارها عبارت از گذرگاههائيست كه سقف آنها را با حصير پوشاندهاند ، و در دو طرف دكانهايى ساختهاند . در بعضى نقاط بازار تيمچههاايست كه متعلق به بازرگانان مىباشد . در بازارها مردمان بسيار در رفت و آمدند . چهارپايان نيز در بازار حركت مىكنند ، و گاه خرها و حمالها به رهگذران تنه مىزنند . دكانها آرايش درست ندارند ، مثلا سير و كلم را با ابريشم در يك دكان مىفروشند ، يا دكان كباب فروشى مجاور دكان شال فروشى است . اغلب دكانداران سرمايه و كالاى زياد ندارند . فى المثل در مغازههاى پارچهفروشى از هر نوع بيش از يك قواره نيست ؛ و اگر بيشتر از آن بخواهد دكاندار از رفيقش مىگيرد .
ناصر خسرو در سفرنامه خود آورده است :
« بيستم صفر سنهء ثمان و ثلاثين و اربعمائه به شهر تبريز رسيدم . و آن شهر قصبهء آذربايجان است ، شهرى آبادان . طول و عرضش به گام پيمودم ، هر يك هزار و چهار صد بود .
. . . مرا حكايت كردند كه بدين شهر زلزله افتاد شب پنج شنبه 17 ربيع الاول سنهء اربع و ثلاثين و اربعمائه و در ايام مسترقه بود . پس از نماز خفتن . بعضى از شهر خراب شده بود ، و بعضى ديگر را آسيبى نرسيده بود و گفتند چهل هزار آدمى هلاك شده بودند .
و در حدود العالم كه به سال 372 تاليف شده آمده است . « تبريز شهركى است خرد و با نعمت و آبادان ، و از گرد وى بارهاى ، و آن را ءلاء بن احمد كرده است : »
زلزلههاى تبريز : شهر تبريز بارها و بارها دچار زلزله و ويرانى شده و نخستين زلزلهء كه در تاريخ شرح آن آمده در سال 244 هجرى قمرى برابر 237 خورشيدى - 858 ميلادى - زمان خلافت موكّل عباسى اتفاق افتاده است .
دومين زلزله يك صد و نود سال بعد ، شب پنج شنبه چهاردهم صفر 434 قمرى - 421 خورشيدى - 1042 ميلادى - روى داد ، و قريب چهل هزار نفر در آن واقعه هلاك شدند .
سومين زلزله دو دانگ گذشته از يكى از شبهاى سال 671 قمرى - 651 شمسى - 1272 ميلادى - در زمان سلطنت آباقا خان روى داد . هجده بار پياپى زمين لرزيد ، و پس از
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1800
مساهمون: ژان شاردن
ص١٨٠٠