واقع شده . ايروان مدتها ما به الاختلاف دولت ايران و عثمانى بوده و چندين بار دست به دست گشته اكنون در تصرف ايران است . سه گردان و شصت توپ از آن حفاظت مىكند و يك خان كه عنوان و مقام بيگلر بيگى دارد بر آن حاكم است .
دكتر هينريش بروگش آورده است :
خانههاى ايروان غالبا به شيوه و سليقهء ايرانيان ساخته شده و قلعهاى كه ديوارهايش ضخيم و كاهگلى است در قسمت مرتفع شهر بنا گرديده است . نزديك قلعه ساختمان قصر ماننديست كه از آن حاكمان ايرانى بوده است . خانهها مربّع شكلند و در هر خانه چند درخت مشاهده مىشود . پنجرههاى كنار خيابان همه در قسمت بالاى ديوارها نصب شدهاند .
در خانهها كوچك و رفت و آمد در خيابان اندك است . فقط گاهى يك يا دو تن ارمنى عبور مىكنند . خيابان اصلى شهر به ميدانى منتهى مىشود كه در يك طرفش بازار و در طرف ديگرش بناهاى ادارات دولتى روسيه واقع است . ميان ميدان حوضى است كه داراى چند فواره مىباشد و اطراف آن سبزهكارى شده است .
الكسيس سولتيكف در سفرنامهاش نوشته است :
وقتى به ايروان كاملا نزديك شدم در هر دو طرف ديوارهايى برآورده از گل و خشت مشاهده كردم . در پس اين ديوارها خانههايى بدنما ، باغهايى رها شده و بىباغبان . درختان سپيدار نيمه خشك ديده مىشد . روزى به تماشاى كليسا اوچ ميازين واقع در چهار فرسنگ و نيمى شهر رفتم . عامه بر اين اعتقادند كه اين كليسا در سال 303 ميلادى ساخته شده است .
ايروان در 64 درجه و بيست دقيقه طول و 41 درجه و پانزده دقيقه عرض نهاده شده ؛ يكى از شهرهاى خوب ايران و همه قسم وسايل معشيت در آن فراوان است ، و شراب خوب دارد . شاه از بابت حاصلخيزى زمينهاى مزروعى و حق عبور كاروانهاى تجارى عايدات خوبى از آن تحصيل مىكند .
ايروان قديم بر اثر جنگهاى مكرر ميان سپاهيان ايران و عثمانى سراسر ويران شده و ايروان تازه در هشتصد قدمى آن بر روى تپهاى كه از پايين سمت مغربش رودخانهاى به نام سنگ سياه مىگذرد ، ساخته شده است .
مردم از اين نهر كه به رود ارس مىپيوندد ماهى بسيارى صيد مىكنند . رود ارس در فاصله سه فرسنگى جانب جنوب ايروان جريان دارد . بازرگانان و ارباب حرف و صنايع در محلّه اصلى شهر كه در شمال غرب است فعّاليّت مىكنند و مسيحيان در اين محلّه داراى چهار كليسا و يك دير مىباشند . فاصله ميان ايروان تا تبريز ده روز راه است ، و نخجوان درست ميان اين دو شهر است .
موريس دوكوتز بونه درباره ايروان نوشته است : در زبان ارمنى ايروان به معنى دورنما و منظره است ، و چون از اين محل قلّه كوه آرارات واقع در سه فرسنگى ديده مىشود آن را بدين نام ناميدهاند . بيشتر خانههاى ايروان در پس ديوارها و درختان باغها پنهان است ، و شهر جاهاى زيبا و ديدنى بسيار دارد . دو رودخانهء « سالكا » و « كوئيربولاك » از نزديكش مىگذرند . و
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1786
مساهمون: ژان شاردن
ص١٧٨٦