خلافكاريهاى وزيران بدآيين و زشتگار به شدت جلوگيرى كند مىتوان باور داشت كه كشور ايران شكوفاترين و خوش فرجامترين و نيكبختترين ممالك است ، و اين وضع خوب در زمان پادشاهى شاه عباس بزرگ كاملا برقرار بود ، گر چه در اوايل سلطنتش قدرت و فرمانش از بيست فرسنگى دور از پايتختش نفوذ نداشت ، اما بر اثر همت و تدبير ، و پيروزمنديهاى شگرف و دشمنشكنى كه در بسيارى از محاربات عظيم نصيبش شد ، و شوقى كه به آبادانى داشت ، پس از خود ايرانى چنان بزرگ و دولتمند و امن و آباد به جا گذاشت كه بازرگانان بسيار از سراسر جهان به ايران روى آوردند و خود مشوّق گرمى بازار تجارت بود .
به اعتقاد من بهترين و قاطعترين وسيلهء سنجش و قضاوت در نرمخويى و مردمگرايى يك حكومت نگرش و بررسى وضع زندگى وضيعترين افراد جامعه است ، و من بر اين باورم كه رعايا و افراد پايينترين طبقات جامعهء ايرانى چه در شهرها و چه در ديهها و آباديهاى كوچك از كلّيهء مواهب و لوازم زندگى به قدر ضرورت برخوردارند ، و گر چه نصف كشتگران ما فرانسويان زحمت نمىكشند و تن به كار نمىدهند از همه چيز بىنيازند . نادارترين زنان كشاورزان گردن و دست و پايشان به زيورهاى سيمين آراسته است . برخى از آنان نيز چنان كه پيش از اين ياد كردهام زينتهاى زرين دارند ، و در شگفتم از چه روى حكومت ايران حكومتى وحشى ، ظالم ، و شكنجهگر و خونريز قلمداد شده است ، و من بر اين گمانم كه اين را دو سبب است ، نخست اين كه شاه به اندك سوء ظنّ ، بدون محاكمه و اثبات تقصير وزيرانش را مىكشد ، و معترفم كه دولت بر اطلاق نسبت به كسانى كه منصب مهم و مقام عالى دارند بسيار سختگير است ، و در محكوم ساختن كسانى كه مظنون مىشوند درنگ نمىكند ، و هر كس ممكن است هر لحظه در معرض اتهام قرار گيرد . اما اين ناراحتيها و نگرانيها و دردسرها هرگز براى ديگر مردم روى نمىدهد .
دو ديگر اين كه حكام و وزيران غالبا بىپروا و گستاخانه بىهيچ دليل اموال ديگران را مىربايند . اين اعمال نكوهيده و دور از مردمى در ذهن يك مسافر بيگانه اين توهّم را پديد مىآورد كه رعاياى ايران در يك كشتارگاه به سر مىبرند . امّا اگر موضوع به درستى و راستى مورد بررسى قرار گيرد زود و خوب روشن مىشود كه بديها چندان كه غوغا و هياهو مىكنند سنگين و بزرگ نيست .
سخن ديگر كه بر سر بعضى زبانهاست و از شايعات ديگر درستتر نيست
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1284
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢٨٤