لشكرنويس آن را امضاء كرد مسؤول ديگرى عبارت « صحيح است » را ذيل آن مىنويسد ، و پيش ناظر يا بازرس مىبرد ، و پس از اين كه او نيز عبارت « ملاحظه شد » را بر آن نوشت به ادارهء مخارج مىفرستند ، و مسؤول آن اداره بعد از مطالعهء مدارك آن را وارد دفتر مىكند ، بر آن مىنويسد « وارد شد » و در كنار مهرهاى ديگر كه بر آن زده شده مهر خود را مىزند . سپس به همين ترتيب رئيس دفتر خلاصه كه دفترش به منزلهء روزنامهء ديوان است آن را تحت بررسى قرار مىدهد و مىنويسد « مطالعه شد » و سرانجام پيش مستوفى اوّل دربار مىبرند ، و او كمى بالاتر از مهر ديگران ، دگربار آن را مهر مىكند .
گفتنى است كه كلّيهء ادارات و دوايرى كه حكم براى ثبت در دفتر بدانجا احاله مىشود از آن رونوشت برمىدارند ، و همان مقررات كه در ديوان خاصه نسبت به آن اعمال مىگردد ، در ديوان ممالك اجرا مىشود . و من در اين جا صورت حكمى را نشان دادهام تا معلوم گردد پس از اين كه حكمى براى مهر كردن و ثبت در دفاتر به چندين دايره فرستاده شد در پايان كار به چه صورت درمىآيد .
روى مهرهايى كه وزيران و بزرگان و رؤساى ادارات و دواير و ديگر افراد مسؤول به مدارك مىزنند فقط اسم آنها حك شده ، و من چنان كه مىنگريد نقش چند مهر را به صورت حقيقى يعنى اندازهء واقعى آن آوردهام .
اين نكته درخور تذكر است كه اصولا فرمانهاى شاه را به دو دليل در دفاتر معيّن ثبت مىكنند . نخست براى اين كه اگر اصل مدارك گم شد رونوشت آن در دفاتر ثبت شده باشد . دو ديگر اين كه درج رونوشت احكام در دفاتر ، نشان اهميت و اعتبار آنها مىباشد از اين رو اگر حكم يا فرمانى متضمّن سرافرازى اركان دولت صادر گردد يا به سود پادشاه باشد نخست ثبت ، و از آن پس صادر مىكنند . اما اگر درخواست كننده بخواهد از مزاياى ثبت احكامى كه به نام اوست در دفاتر مربوطه بهرهمند شود بايد هزينهء آن را بپردازد . مخارج ثبت حكم زياد ، و نسبت به موضوع و اهميت آن متفاوت است . مثلا هزينهء ثبت حكمى كه براى گيرندهء آن سودمند است ، مانند حكم استخدام يك سرباز يا يك كارمند قريب بيست و پنج اكو خرج دارد .
وقتى حكم مأموريتى به كسى مىدهند اگر بخواهد رونوشت رسمى آن را داشته باشد تا ناچار نباشد اصل حكم را در موارد زياد ارائه دهد مىتواند با مراجعه به قاضى مدنى و پرداخت بيست سو آن را به دست آورد .
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1275
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢٧٥