فرامين شاه پيوسته تلاش و فعاليّت مىكند .
شاه بنا به ارادهء خود در ساعت ، يا در سر فرصت به صدراعظم يا ناظر اعظم دستور مىدهد كه عرضحالها را بخواند . آن كه نامهها را مىخواند پاسخهايى را كه شاه تقرير مىكند بر حاشيهء آنها مىنويسد سپس يا به صاحب نامهها مىدهد تا فرمان شاه دربارهء آنها اجرا گردد يا مستقيما به وزير يا مباشرى مىسپارد كه انجام دادن دستور به عهدهء اوست ، و بالاخره به منشيان مخصوص مىدهد تا پس از نوشتن دستورهاى كافى به متصديان مربوط بدهد . اما اگر موضوع مهمى پيش آيد و قرار باشد كه فرمان شاه با سرعت بيشترى ابلاغ شود ، منشى مخصوص عريضه يا عرضحال را هر چه باشد با فرمان شاه نزد منشى كل مىفرستد . او مضمون نامه را با توجه به فرمان شاه طبق تشخيص و سليقه خود تنظيم ، و نكات اساسى آن را كاملا روشن مىكند ، و به صدراعظم مىسپارد . او نيز پس از اين كه ملاحظه و تصويب كرد براى منشى اول كه واقعه نويس ناميده مىشود مىفرستد . وى رونوشت آن را برمىدارد ، و اگر مضمون فرمان متضمن دستورى باشد كه بايد عامه آگاه شوند در قسمت سفيد بالاى نخستين سطر اين جمله را « فرمان جهان مطاع شد » به دست خود مىنويسد ، و فرمان را براى ملاحظهء صدراعظم مىفرستد ، پس آن گاه براى توشيح به محضر شاه تسليم مىگردد . وقتى شاه فرمان را مهر كرد صدراعظم نيز مهر مىكند ، و آن را براى طىّ مراتب اجرا به منشى خود كه سمت نظارت و بازرسى نيز دارد ، مىدهد .
گفتنى است اگر فرمان به مهر كوچك ممهور باشد منشى به منظور تأييد آن را مهر مىزند - وى مجاز نيست به احكامى كه با مهر بزرگ ممهور شده مهر بزند - و بالاى مهر صدراعظم مىنويسد « به فرمان جهان مطاع شفاهى اعليحضرت » و سپس نامه را براى كسى كه عريضه وسيلهء وى به محضر شاه تقديم شده بود مىفرستد .
روش و شيوهء ثبت فرمانهاى شاه در دفاتر مربوط بدين گونه است كه به شرح آمد ، به سخن ديگر رسم بر اين جارى است نام كسى كه در شمار شاغلين ديوان ممالك يا تشكيلات خاصه درمىآيد بايد در دفاتر مربوط ثبت شود . براى اجراى اين منظور اصل نامه و فرمان ، و اگر اصل حكم نباشد پيش نويس آن را نزد رئيس ديوان محاسبات مىبرند تا وى دستور ثبت آن را بدهد ، و او بر ظهر آن مىنويسد : « ثبت گردد » سپس براى تأييد به دفتر صاحب منصبان فرستاده مىشود ، و در آن جا به منظور تأييد عبارت « وارد دفاتر سركار همايون شد » بر آن نوشته مىشود . و بعد از اين كه
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1274
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢٧٤