زحمت ديگر كسانى كه ناچار به مراجعه كردن آن مىباشند از صدماتى كه بر من رسيده بسى سنگينتر خواهد بود و به دشوارى به پايان لابيرانت مىرسند .
همهء مباشرانى كه اراضى شاه را در اختيار دارند ، موظفند در پايان مدّت مقرر برگ مفاصا حساب بگيرند ، و اين مفاصانامه جز آنست كه پس از فرستادن صورت دخل و خرج هر سال ، و تأييد آن دريافت مىدارند . اگر سياههء مورد بحث در نظر مراجع مربوط كامل و قانع كننده نباشد ديوان محاسبات تنها وصول آن را به فرستنده اطلاع مىدهد ، و مفاصانامه صادر نمىكند ؛ امّا چنانچه سياهه درست و كامل باشد و مورد تأييد قرار گيرد جواب مىنويسد : درآمدهاى سال گذشته طبق مقررات رسيده است . و اين تأييديه به منزله تسويه نامه است .
مباشران نادرست و جرمكار دائم نگرانند كه دير يا زود روزى تقلب و خيانتشان آشكار مىشود و به عقوبت آن گرفتار مىآيند ، و بسى بيشتر از آنچه از طريق دغلكارى به دست آوردهاند از آنان به ستم مىستانند . از روى ديگر چون ديوان محاسبات به انحاء مختلف نسبت به مباشران مظنون اقامهء دعوا مىكند ، آنان كه بدهيهاى خويش را نپرداختهاند و تسويه حساب نكردهاند ، بدبخت و بيچاره مىشوند .
زيرا مباشرى كه بر اثر نادرستى و خيانتگرى شش ميليون ربوده به دلايلى كه بعد بيان مىكنم هر چه بكوشد به تأديهء تاوان آن توانا نخواهد بود ؛ و ديوان محاسبات زمانى عميقا به صورت حسابهاى مباشران مظنون رسيدگى مىكند كه مطمئن باشد وى مبالغ زيادى اختلاس كرده و سزاوار گوشمالى و عقوبت است .
دعوت به محاكمه براى رسيدگى به حساب بدان سبب نيست كه قسمتى از آن نادرست و بر خلاف صحت تنظيم شده ، يا حساب غير روشن و آشفته مىباشد ، بل كه اعتراضات ريشهدارى است كه به مباشر وارد مىباشد . مثلا پيشكار يا مباشر در صورت حساب مىنويسد فلان ناحيه كه هر سال معمولا فلان مقدار محصول مىداده ، در اين سال بر اثر بروز آفات مختلف ، كشاورزان زمينهاى مزروعى خود را رها كرده و رفتهاند و بيشتر زمينها خالى از كشت مانده است ؛ و ديوان محاسبات در برابر اين معاذير غير موجّه هر چه كوتاهتر جواب مىدهد ، اين ادعاها و عذرها همه نادرست و باطل است و اطلاع كامل حاصل است كه هيچ آفتى در منطقه بروز نكرده و محصول بسيار خوب بوده است ، و با آنچه كم آمده و ربوده شده تفاوت زياد است .
گفتنى است كه ديوان محاسبات در مورد دعاوى خود هرگز جانب انصاف را
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1272
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢٧٢