پارتيد
Parthide
، پرسيد
Perside
، مدى
Medie
و باكتريان
Bactriane
نهادهايم .
نكتهء دوم اين كه حسابرسيهاى ديوان محاسبات طبق تقويم هجرى موافق سالنماى تركى كه دورهاش دوازده ساله است انجام مىپذيرد . هر يك از سالهاى دوازدهگانه تقويم تركى چنان كه ضمن بحث دربارهء علم نجوم به تفصيل شرح دادهام به نام حيوانى است ، و آغاز سالهاى تقويم تركى اعتدال فصل پاييز است .
سازمان اين دو ادارهء بزرگ از هم مجزاست ، هر كدام رئيس جداگانه دارد و هيچ يك در كار ديگرى مداخله نمىكند . اما چون پادشاه در همه ايالات و ولايات ذى نفع مىباشد و داراى منافعى است وزيران بر حسن جريان امور هر دو اداره نظارت مىكنند ، و صدراعظم بالاخص هر زمان مصلحت بداند فعاليتهاى هر دو اداره را بازرسى مىكند .
در دفاتر ديوان محاسبات ممالك ، نام كلّيهء مأموران كشورى و لشكرى هر ايالت ، ميزان حقوق هر كدام ، اسم كسانى كه مىميرند يا به خدمت پذيرفته مىشوند ، مقدار زمينى كه در تيول هر كس است ، حقوق هر دايره ، صورت ريز درآمدهاى گمركات و عوارض راهدارى ، و عوايد ارضى دولتى و بالاخره درآمدهاى شاه نوشته مىشود . در دفاتر شعبهء خاصه نيز محاسبات به همان شيوه كه در ديوان محاسبات ممالك عمل مىشود ثبت و ضبط مىگردد . بنابراين ديوان خاصه از مبلغ پرداخت حقوق كلّيهء افراد تابع خود ، و حقوق ساليانهء مباشران ، خدمتگران و سربازان اطلّاع دقيق دارد . طرز عمل متصديان مربوط بدين قرار است كه بعد از اين كه از رئيس صورت همه افراد آن قسمت ، حتى تازه درگذشتگان را دريافت كرد ، براتهاى لازم را صادر و تسليم مىكند . ديوان ممالك موظف است صورت ريز اقلامى را كه در هر ولايت مصرف شده نگاه بدارد ، و اين صورت طبق فهرستى كه ناظران ناچارند در آخر هر سال بفرستند تنظيم و ثبت مىشود . هر شاغلى در يكى از دو ديوان خاصه يا ديوان ممالك صاحب حساب است . ديوان محاسبات همانند لابيرانت پيچ و خم زياد و خسته كننده دارد ، و هيچ كس نمىتواند آسان آسان از تنگناها و سردرگميهاى آن رهايى يابد . سالها پيش زمانى كه من هنوز به مضايق دردسرهاى آن آشنا نشده بودم ، از سر ناچارى بدان جا مراجعه كردم ، و با اين كه هزينهء زياد و رنج بسيار تحمل كردم باورم نمىشد كه بتوانم خود را از تنگناها و گرفتاريهاى آن برهانم ، و به تحقيق رنج و