است كه در مقام مقايسه به بزرگى در اوّل و نزديك در حرمسرا نيست . حرمسرا و متعلقات آن ايشيك آقاسى باشى جداگانه دارد ، و گر چه حوزهء حفاظت وى به قدر محدوده ايشيك آقاسى باشى دربار گسترده و دامنهدار نيست بارى نفوذ و قدرت فراوان دارد . او را ايشيك آقاسى باشى حرم مىنامند . همه راهروها و دالانهايى كه به حرم مىپيوندد در اختيار اوست ، و هنگامى كه پادشاه در حرمسرا به سر مىبرد وزيران و درباريان و جاهمندان در همين راهروها با هم مشورت و تبادل نظر مىكنند و برخى از وظايف خويش را انجام مىدهند .
ايشيك آقاسى باشى حرم به همهء كسانى كه براى انجام كردن مأموريت يا كارى از حرمسرا بيرون مىشوند ، همچنين به همهء افرادى كه چيزهاى لازم به حرمسرا مىبرند نظارت قاطع دارد . وى معمولا شخصيتى عمر پيموده و آخر انديش است ، و دستيارى دارد كه او را معاون رئيس پاسداران دروازهء حرم مىنامند .
در دنبالهء مطلب به ديگر امور مربوط به قصر و مجريان آن كه همگى زير فرمان ايشيك آقاسى باشى انجام وظيفه مىكنند اشاره مىكنم . از جملهء آنان يساولانند كه پيوسته بر در و آمادهء فرمانبردارى پادشاه مىباشند . ديگر يساولان صحبت هستند كه همگى آنان اميرزاده و فرزندان اشراف و جاهمندانند . آنان خدمتگر خاص شاه مىباشند و غالبا در حضور اويند . هنگام خدمت عصاى زراندود به دست دارند ، و رؤساى آنان براى اين كه از ديگران باز شناخته شوند عصايى به نوع ديگر دارند .
يساولان صحبت در هر مكان كه شاه حضور يابد وظيفه مسؤولان تشريفات و حفظ انضباط و سكوت را بر عهده مىگيرند ، اما اين موارد كم اتفاق مىافتد . با اين كه شاه با آنها به مدارا و آهستگى رفتار مىكند همواره در برابر وى نگران و بيمناك و رميده خاطرند . هنگام شرفيابى سفيران و نمايندگان و فرستادگان كشورهاى خارجى يساولان صحبت به پيشباز ايشان مىروند آنان را به حضور شاه راهنمايى مىكنند ، و هدايايى را كه آوردهاند يا ديگران مىفرستند از نظر پادشاه مىگذرانند . حقوق يساولان هزار ، و حقوق يساولان صحبت دو هزار ليور مىباشد ، و غذايشان به عهدهء دربار است .
چون به شرحى كه گفته شد رياست كاركنان و خدمتگران كاخ به عهدهء ايشيك آقاسى باشى محول است مناسب مىنمايد چگونگى ورود افراد را به خدمت دربار بگويم . داوطلب خدمت نخست برگ درخواست خود را به ايشيك آقاسى باشى
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1223
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢٢٣