سد مىكنند . با همهء اين مشكلات و موانع و خطرات كه صدراعظمهاى ايران در پيش دارند خاتمت كار ايشان بسى محمودتر از صدراعظمهاى كشور عثمانى است . زيرا چنان كه گفتم كم اتفاق مىافتد پادشاه ايران به خون ريختن صدراعظم خود فرمان دهد ، و در صورتى كه بر او خشم گيرد تمام يا قسمتى از داراييش را مصادره ، و وى را به يكى از شهرها تبعيد مىكند . حتى ممكن است مجازات او را تنها به زندان شدن در خانهء خودش تخفيف دهد . گاهى نيز ممكن است پس از سپرى شدن مدتى كوتاه يا بيشتر او را به مقام و مرتبت عالى خود باز گرداند ، و اين كار بيشتر زمانى جنبهء تحقق مىيابد كه در وضع مملكت تغييرات مهمى روى دهد . فى المثل پادشاهى نو بر اريكهء سلطنت تكيه زند .
صدراعظم داراى بازرسى است كه ناظر يا مبصر ناميده مىشود . او را كه منشى اول وى است شاه انتخاب مىكند و به كار مىگمارد . هر يك از امور مهمّ ديگر ناظرى جداگانه دارد .
دوّمين شغل مهمّ كشورى ديوان بيگى است كه سمت رياست كلّ دادگسترى دارد . به سخن ديگر قاضى القضات سراسر مملكت است . ديوان بيگى به مفهوم رئيس شوراى داورى است زيرا بيگ به معنى مهتر و رئيس ، و ديوان به معنى جمعيّت يا شورايى است كه مأمور انجام كردن امور قضايى مىباشد . ديوان بيگى يا قاضى القضات دربارهء كليّهء دعاوى از هر گونه باشد ، خواه جنايى يا حقوقى حكم قطعى و غير قابل استيناف و تميز صادر مىكند ، و چون در سازمانهاى كشورى جز شاه هيچ كس از لحاظ مقام بالاتر از او نيست شاكيان از بىعدالتى احتمالى وى فقط به شاه شكايت مىبرند . ستمرسيدگان از سراسر مملكت از او داد مىخواهند ، و هر جا جنايتى اتفاق مىافتد وى حق دارد در صدد تحقيق برآيد و مجرمان را ناچار كند براى محاكمه در محكمه عدل حضور يابند . وى مجلس محاكمه را معمولا در يكى از اتاقهاى خانهء خود تشكيل مىدهد . گاه نيز در يكى از تالارهاى كاخ سلطنتى يا كشيك خانهء آن يا محلّى ديگر بر پا مىدارد .
در پايتخت برابر كاخ سلطنتى دو عمارت رفيع و باشكوه در دو سو واقع است ، كه يكى محلّ استقرار صدراعظم ، و ديگرى محلّ كار ديوان بيگى است . در روزگاران گذشته پادشاهان با علاقهء تمام در كليهء محاكمات مهمّ حضور مىيافتند تا شاهد و ناظر جلسات محاكمه و چگونگى داورى قاضى القضات باشند ، اما از زمان
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1213
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢١٣