است ، از جمله اين كه اين امپراتوريها غالبا وسيلهء ملتهاى جنگجو و پيروزمندى تشكيل يافته كه مذهب و آرمانها و اميالشان آنها را به جنگجويى برانگيخته است .
هر زمان پادشاه با قسمتى از سپاهيانش براى كشورگشايى به سرزمينهاى دور مىرفت ناچار بود كسى را به نام صدراعظم با اختيارات تام براى حسن ادارهء كشور به جاى خود بنشاند ؛ و چون رسم پادشاهان مشرق زمين بر اين بود كه در لشكركشيها افراد خانوادهء خويش را نيز مىبردند انتخاب و انتصاب صدراعظم لازمتر مىنمود . دو ديگر اين كه چون بر اطلاق پادشاهان حكومتهاى اسلامى ميان زنان و خواجگان باليدهاند غالبا سزاوارى و لياقت پادشاهى ندارند ، و آيين سلطنت را نمىدانند ، از اين رو لازم است كسى راستگار ، كريم گوهر و عاقبت نگر به نام صدراعظم مهام امور مملكت را در طول مدت غيبت شاه اداره كند ، تا شيرازهء نظم كشور گسيخته نگردد ، بنابراين گر چه در ايران و ديگر ممالك شرقى نام پادشاه همواره بر زبانها ساير و مورد احترام است ، اما چون صدراعظم مسؤوليت امور كلّى را متعهد است پادشاه واقعى اوست . به سخن ديگر چون در مشرق زمين پادشاهان غالبا اوقات خود را صرف خوشگذرانى و لذت جويى مىكنند ، اگر صدراعظم به حراست و نظم كشور نكوشد ديرى نمىگذرد كه مهمات امور از طريق صواب و صلاح منحرف مىگردد ، و سراسر كشور آشفته و گرفتار فتنه و آشوب مىشود ، و اين دو از جمله دلايل وجوب انتخاب صدراعظم ، و واگذارى اختيارات وسيع به اوست . و اگر دفتر تاريخ را از اين زمان تا به آغاز تسلّط تازيان به عقب ورق بزنيم به عيان درمىيابيم كه پادشاهان مشرق زمين همواره صدراعظم داشتهاند چنان كه فراعنهء مصر صدراعظمهايى چون يوسف ، و پادشاهان آشور چون دانيال داشتهاند .
صدراعظمهاى ايران همواره مورد احترام پادشاه و درباريان و جامعهاند ، و از امتيازات خاصى برخوردارند ، و كمتر اتفاق مىافتد كه شاه به كشتن آنان فرمان دهد ، و اگر بر صدراعظمش خشمگين گردد او را به شهرى تبعيد ، و ناچار مىكند تا پايان عمر در آن جا بماند .
اين نيز گفتنى است با همهء اختيارات وسيع و امتيازات مهمى كه صدراعظم دارد كار كردن و از ميان برداشتن معضلات براى وى سخت دشوار است ، زيرا پيوسته با دسايس و توطئههاى محرمانهء زنان حرمسرا و خواجه سرايان و درباريان روياروست ، و اين گروه تيره راى بدانديش در مدّت يك شب اجراى تمام برنامههاى مصلحانهء او را
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1212
مساهمون: ژان شاردن
ص١٢١٢