ميان ديگر مأموران با ناظر هرگز خلاف نمىافتد ، زيرا تا زمانى كه ناظر وظايف خود را موافق ميل دربار انجام مىدهد در پناه شاه است ، و اگر ميان او و مأموران ديگر اختلاف پديد آيد ، دربار هميشه جانب ناظر را مىگيرد ، و حق را به او مىدهد ، و اگر جز اين باشد هرگاه ميان وى و حاكم خلاف افتد براى وى تأمين متصور نيست .
نفوذ و قدرت اين ناظران چنان كه پيش از اين ياد كردهام براى عامّهء مردم زيانبارترين خسارتها را به دنبال دارد . اينان در رشوهخوارى و آزار كردن مردم چنان دليرند كه خلق سراسر ولايات از ستمگريهاشان دست بر آسمان دارند و دلشان از دست ايشان پر خون است . چنان در گرد آوردن ثروت حريصند كه كشور را به خرابى و نابودى مىكشانند . براى گرفتن شغل ناظرى از سر ناچارى بايد هداياى زياد و گرانبها به وزيران و خواجههاى دربار و معشوقههاى شاه و مخصوصا به مادرش بدهند . همچنين متعهد مىشوند كه به هر صورت بر درآمد و عايدات شاه بيفزايند ، و وقتى به مراد و آرزوى خود رسيدند بايد به عهد و پيمان خود وفا كنند . نخست بكوشند كه حاميان و هواداران خود را نيكو نگهدارند ، وزان پس براى پيشبرد مقاصد خود سعى بليغ كنند .
چون براى مخارج ضرورى و دستيابى به منصب مبلغ زيادى وام به مرابحه گرفتهاند و اداى آن واجب است درآمدهاى اوليّه خود را بدين كار اختصاص مىدهند ، وزان پس به اندوختن ثروت مىپردازند ، تا اگر به گذشت زمان دچار توفان خشم شاه شدند ، و غالبا چنين مىشوند ، با نثار تحفههاى شايان بلا را از سر خود بگردانند ، و چون مردم شهرستانها خواه ناخواه بايد اين تاوان را بدهند ، ناظران با مهارت و چارهگريهاى ظريفانه به غارت كردن آنان مىپردازند ؛ و با اين كه چنان عمل مىكنند كه ظاهرا بر كسى گران نيايد سيل شكايت مردمان به دربار روان مىشود . اما چون وزيران و همه بزرگان دربار به نوعى از غارتگريهاى ناظران سود مىبرند چنان مىكنند كه دادخواهى و استغاثهء شاكيان به جايى نرسد .
با وجود اين مضايق اين رسم نيكو بجاست كه هيچ حاكم يا ناظر جرأت ندارد كه از شكايت كردن ناراضيان جلوگيرى كند . اما اگر آگاه شوند كه از نقاط و محلات مختلف عدهاى به قصد بردن شكايت مهياى سفر به پايتخت شدهاند يا مىخواهند كسى را به نمايندگى بفرستند با آنان به گفتگو مىنشينند ، از راه خيرانديشى به ايشان مىگويند سفر دور و دراز شما بىحاصل است ، بيهوده خود را
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1177
مساهمون: ژان شاردن
ص١١٧٧