به مرگ نمىشوند ، حكم قتل را منحصرا شاه صادر مىكند .
مجازات معمولى خطاكاران جريمه است . درآمد جريمهها از آن شاه است ، اما حقيقت اين است كه هرگز از اين بابت چيزى عايد خزانهء وى نمىشود . زيرا حقوق حاكم و بازرس و ديگر مأموران ، از محلّ دريافت جريمهها تأمين مىشود ، و با اين كه سه برابر آنچه بايد جريمه مىگيرند ، چنان حساب سازى مىكنند كه در پايان هر سال شاه مبلغ زيادى بدهكار مىشود . مثلا حقوق ساليانهء حاكم اصفهان سيصد تومان معادل سيزده هزار و سيصد ليور ، و حقوق بازرسش صد تومان است . چنان اتفاق افتاد كه در سال 1676 ميلادى صرافان هندى مقيم پايتخت صورت حسابى تنظيم و عليه وى شكايت كردند كه در مدّت پنج سال اخير حاكم موصوف قلم به قلم دويست هزار اكو به عنوان جريمه از ايشان گرفته است .
وقتى حاكم يا ناظر يا وزيرى را به محلّ مأموريت خود مىفرستند تعليماتى مبنى بر اين كه وظايفشان چيست ، موقعيت محلّ خدمتشان چگونه است ، نكات و دقايقى كه رعايت كردن آنها ضرورى است ، و روشى كه بايد طبق آن عمل كنند ، به آنان داده مىشود . اين آموزشها را دستور العمل مىنامند كه به معنى روش كار مىباشد ، و براى يك حاكم بزرگ افزون بر اين دستور العمل اوراقى مشتمل بر اطلاعاتى مفصل و جامع دربارهء حوزهء مأموريت وى صورت درآمد سالهاى پيش تا سال جارى ، طرزى كه بايد با طبقات مختلف مردم رفتار كند در اختيارش مىنهند . به وزيرانى كه در دربار به امور مهم گمارده مىشوند نيز چنين دستور العملهايى مىدهند .
در زمان پادشاهى شاه عباس بزرگ چون روش و سياست كشوردارى دگرگون شد همهء اين تعليمات تغيير يافت . از آن كه در زمان سلطنت پادشاهان پيش از او وسعت مملكت ايران بسى كمتر بود و حاكمان آن زمان بر ولاياتى محدودتر از دوران پادشاهى وى رياست داشتند .
وقتى يكى از افراد جاهمند و برجستهء دولت وارد دربار مىشود - و اين توفيق هنگامى حاصل مىگردد كه قبلا اجازهء تشرف گرفته باشد ، و يا احضار شده باشد - رسم و آيين بر اين جارى است بر در تالارى كه مسند شاه در آن جاست ، بىآن كه جرأت دخول داشته باشد مىايستد ، و وسيله يكى از دوستانش به عرض شاه مىرساند كه به كسب اجازهء حضور بر در ايستاده است تا به محض صدور فرمان درآيد ، و خود را در پاى شهريار اندازد . شاه وسيلهء كسى به او اجازهء ورود مىدهد . اما گاه شاه
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1171
مساهمون: ژان شاردن
ص١١٧١