يكى از آنان عنوان جانشين يا معاون خان را دارد كه پيوسته مقيم مركز ايالت و نزديكترين مشاور اوست . ديگرى وزير يا ناظر شاه ، و سه ديگر واقعه نويس يا منشى است كه وظيفه اصلى وى نگارش كليهء وقايع مهمى است كه در حوزهء مأموريتش اتفاق مىافتد ، و بايد به دربار بفرستد ؛ اين سه تن بر كليهء اعمال حاكم نظارت دارند ، و از انجام يافتن برخى كارهاى او كه مخالف مصالح ايالت و ساكنان آن مىباشد جلوگيرى مىكنند . جز اين مأموران كه هر يك وظيفهاى خاص و مستقل دارد ، و جدا از هم وظايف خويش را انجام مىدهند ، مراكز نظامى و استحكامات حاكمى خاص دارد كه داروغه ناميده مىشود ، و به معنى مدير است . وى همان وظيفه را انجام مىدهد كه در زمان قديم حاكمان رم به عمل مىآوردند . هر داروغه معاونى دارد كه مستقيما از طرف شاه برگزيده مىشود . او نيز مستقلا و خارج از نفوذ داروغه انجام وظيفه مىكند .
در روزگاران پيش امور مملكت تحت اين ضوابط اداره مىشد . حاكمان ايالات و ولايات و شهرها بدين سان منصوب مىشدند . هرگز حكومت شهرها و مراكز نظامى و استحكاماتى به يك نفر واگذار نمىشد . در اين زمان در اين مورد مواظبت و دقت بيشترى رعايت مىشود زيرا همراه هر حاكم دو مأمور فرستاده مىشود كه هر كدام اختيارات و وظايفى جداگانه دارد . از اين رو به ندرت اتفاق مىافتد مسائل حاد و ناراحت كننده ، نظير شورش يا خيانتگرى روى نمايد ، زيرا حكام پيوسته در كنار خود ناظرانى مىبينند .
نه تنها در ايالات و ولايات و شهرها مأمورانى خاص بر كارهاى حاكمان كه در برابر اعمال ناصوابشان علم مخالفت برمىافرازند به دقت نظارت مىكنند ، بل كه در كليهء ادارات دولتى پايتخت ناظران و بازرسانى وجود دارند كه با هوشيارى و بينايى كامل مواظب حسن جريان امور مىباشند . وزيران ، فرماندهان سپاه ، كليهء قضات عالى مقام ، و ديگر خداوندان مناصب بزرگ هر كدام ناظرى بينا و كارآگاه در كنار دارد و شاه به آنان اختيار تام داده است كه هر زمان لازم آيد به كليه كارهاى صاحبان مناصب و مشاغل مهم رسيدگى و بازرسى كنند ، و از همهء امورى كه در حوزهء اختيارات ايشان مىگذرد كاملا باخبر باشند ، چنان در كار خويش باريك بين و دقيق و نكته سنج باشند كه اگر يكى از بزرگان مسؤول دربار قصد كارى ناشايسته كرد ، بر آن واقف شوند ، و وى را از اجرا كردن عمل نارواى خود بر حذر دارند . اما
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1169
مساهمون: ژان شاردن
ص١١٦٩