رو دربايستى و بدون شرمندگى اظهار مىدارند كه تب كردهاند مبتلايان به سيفليس نيز مىگويند كه سيفليس گرفتهاند . شگفت اين كه بسيارى از نوباوگان هشت و ده ساله از ابتلا و گزند اين بيمارى شوم در امان نماندهاند ، و اگر خشكى و پاكيزگى هواى ايران از آنچه هست اندكى كمتر بود بتحقيق هيچ كس از آسيب و رنجمندى اين بيمارى گران گزند نمىرست .
ايرانيان بر اين باورند كه وجود درختان چنار آنان را از مبتلا شدن به بيمارى كشندهء طاعون مصون مىدارد . براى من حكايت كردهاند كه خليفه سلطان صدراعظم شاه صفى اول بارها به شاه گفته است از وقتى به دستور پدر تاجدار او در اصفهان و آباديهاى پيوسته به آن درختان چنار بسيار نشاندهاند پايتخت از بيمارى خطرمند طاعون مصون مانده است .
بيماريهاى مهمّ ايرانيان همينهاست كه گفته شد ، و از بسيار بيماريهاى ديگر كه در مغرب زمين وجود دارد در اين سرزمين نشانى نيست ، و اين توفيق و موهبت در نتيجهء خشكى و لطافت هوا و قناعت همهء مردمان در مصرف غذاست كه تأثير مهم دارد . زيرا مردم ايران نوشابهاى جز آب پاك و صاف نمىآشامند . كم مىخورند و غذاشان خيلى متنوع نيست . از جمله دلايلى كه كم خورى و سادگى غذا در تندرستى ايرانيان اثر فراوان دارد يكى اين است كه مسلمانان ايران به بيمارى سنگ كليه گرفتار نمىشوند ، و حال اين كه اين بيمارى كه سخت آرام سوز و آزار دهنده است ميان ارامنهء ايران نسبة زياد است ، و مىتوان آن را نتيجهء آشاميدن شراب انگاشت . با اين كه شرابى كه ارامنهء ايران درست مىكنند و مىنوشند بهترين شرابهاست و عوارضش اندك مىباشد بارى چنين زيانها به دنبال دارد .
پيش از اين به مناسبت اشاره كردم كه ميان مردم ايران افراد ناقص عضو بسيار نيست زيرا ايرانيان بر اطلاق مردمانى سازگارند و با هم نمىجنگند ، همچنين چندان كه بتوانند خود را در معرض حمله و ضربت دشمن قرار نمىدهند .
اكنون نوبت آن است به شرح داروهايى كه در ايران براى مداوا از آنها استفاده مىكنند بپردازم . عدهء اين دواها زياد نيست ، اما در معالجت تأثير فراوان دارند . بيشتر اين دواها شيره يا تخم گياهانى مىباشند كه خاصيت طبى دارند و سردند . يكى از آنها شيرخشت سفيد يا زرد مىباشد كه بهترين آنها شيرخشت نيشابورى است . نوع ديگر شيرخشتى است كه در اصفهان به دست مىآيد . داروگران
سفرنامه شاردن ( فارسى ) — صفحة 1130
مساهمون: ژان شاردن
ص١١٣٠